Ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας και η Συγκρότηση του Ελληνικού Κράτους. Σύγχρονες Ερμηνείες [1η Ημέρα] (Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, 2021)
: Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE για την ανεξαρτησία και στην οικοδόμηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε ότι το συνέδριο αναμεταδίδεται ζωντανά από τα κανάλια του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας σε Facebook και YouTube, καθώς και από την υπηρεσία Dialogues. Στο δίμερα αυτό συνέδριο έχουμε την τιμή να συμμετέχουν ως ομιλητές 21 διακεκριμένοι επιστήμονες, των οποίων τις εισηγήσεις αναμένουμε με μεγάλο ενδιαφέρον. Παρακαλεί το Πρίτανης του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, καθηγητής Θεόδωρος Θεοδουλίδης, να λάβει το λόγο και να κηρύξει την έναρξη του συνέδριου. Ευχαριστώ πολύ. Κύριε Γενικαί Γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας και Εθνικευμάτων, κύριε Αντιπεριφερειάρχη Εκονομικών και Διοίκησης, κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Εταιρείας Ιστορικών Εκπαίδευσης, συμμετέχονται στο διαδικτυακό συνέδριο να σας καλωσορίσω με τη σειρά μου και να ευχαριστήσω τόσο την Ελληνική Εταιρεία Ιστορικών Εκπαίδευσης όσο και την Επιτροπή Ελλάδα 2021 και την Προεδρό της που το έθεσε υπό την εγγίδα της. Βεβαίως να ευχαριστήσω την Επιτροπή Πολιτισμού του Πανεπιστημίου μας Δυτικής Μακεδονίας και την Προεδρό της κυρία Σοφία Ηλιάδου Τάχου, καθηγήτρια ιστορικό, που με την Οργανωτική Επιτροπή συγκέντρωσαν ένα εξαιρετικό πάνελ ομιλητών που θα φωτίσουν με τις παρουσιάσεις τους πτυχές της περίοδος επανάστασης καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Η σημερινή την οργάνωση μας χαροποιεί ιδιαίτερα και συμβάλλει σημαντικά στην επιδιοκόμενη εξουστρέφεια του ιδρύματος μας. Είμαστε πλέον ένα από τα μεγάλα πανεμιστήμια της χώρας με ιδιαίτερες προκλήσεις μπροστά μας καθώς καλούμαστε να υπηρετήσουμε την περιφερειακή ανάπτυξη και συγκεντρώνουμε τις προσδοκίες όλων για να συμβάλλουμε ώστε η μετάβαση της περιφέρειάς μας προς το νέο της οικονομικό μοντέλο στη λεγόμενη μεταλλυγνητική εποχή, αυτή η μετάβαση να είναι όσο πιο δίκαιη. Ένα σημείο συνήθως τονίζω στους χαιρετισμούς και εκδηλώσεις με θέμα την επανάσταση στην 1821 πολλές φορές μας διαφεύγει το τεράστιο κατόρθωμα που επιτεύθηκε από το ελληνικό έθνος κράτος στα 207 χρόνια που μεσολάβησαν από την επανάσταση. Από το 0 διανύσαμε μια πολύ κύμαντη διαδρομή με σπουδαία επιτεύματα αλλά και επόδεινες εμπειρίες. Μας διαφεύγει ότι μέσα από αυτή την πορεία καταφέραμε να γίνουμε ένα επιτυχημένο, σύγχρονο και δημοκρατικό κράτος. Πολλές φορές από την πίεση κακοδαιμονιών του ελληνικού κράτους ακούμε γύρω μας τη φράση «Χώρα αυτή δεν σώζεται». Φτυχώς για όλους μας το παρελθόν μας διαψεύδει αυτή τη μυρωλατρική και απλοϊκή αντιμετώπιση του παρόντος. Η ουσία είναι πως είμαστε εδώ και συνεχίζουμε και μελετώντας τη μέχρι σήμερα πορεία μας μπορούμε να χαράξουμε καινούργιους δρόμους. Μια σταθερή πεποίθησή μου και προσπαθώ να την επικοινωνήσω και στους φοιτητές μου ότι σε αυτή τη χώρα τελικά όλα είναι δύσκολα και τίποτε ακατόρθωτο. Και φάν και αυτό ακόμη και από την πορεία της επανάστασης του 1821. Κυρίσω, λοιπόν, την έναρξη του συνεδρίου και εύχομαι καλή επιτυχία, καλές παρουσιάσεις και γόνιμες συζητήσεις σήμερα και αύριο. Ευχαριστούμε, κύριε Πρίτανη. Λόγω έκτακτων υποχρεώσεων δεν κατέστη δυνατόν να περιβρεθεί σήμερα μαζί μας η Πρόεδρος της Επιτροπής Ελλάδα 2021, κυρία Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη. Ωστόσο, απέστειλε το χαιρετισμό της, τον οποίο θα σας διαβάσω ευθύς αμέσως. Κύριε Πρίτανη, κυρίες και κύριοι συνεδροί, σας ευχαριστώ για την πρόσκλησή σας να χαιρετήσω την έναρξη του συνεδρίου σας, η θεματολογία του οποίου είναι πρωτότυπη, απαιτητική και πάρα πολύ χρήσιμη, καθώς ελπίζουμε ότι θα εμπλουτίσει την ιστοριογραφία με σημαντικά ευρήματα για ακόμη περισσότερες πτυχές της ιστορίας της ελληνικής επανάστασης. Για την Επιτροπή Ελλάδα 2021, που από την αρχή αναφέρθηκε στην ανάγκη αναστοχασμού της ιστορίας μας, ώστε τα διδάγματά της 200 χρόνια μετά την επανάσταση να αποτελέσουν οδηγό του μέλλοντος μας, η απόφασή της να θέσει το συνεδριό σας υπό την αιγίδα της ήταν αυτονόητη. Η ενεργό συμμετοχή ενός ακαδημαϊκού ιδρύματος, όπως το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, στον εορτασμό της σπουδαίας μας επετίου, με ουσιαστικές εκδηλώσεις που φωτίζουν την ιστορία μας, μας γεμίζει χαρά και ικανοποίηση. Επιτρέψτε μου με τον παρόντα χαιρετισμό να αναφερθώ σε έναν από τους κορυφαίους Έλληνες αγωνιστές της επανάστασης και από μνημονόγραφους μας, τον Νικόλο Κασομούλη, που καταγόταν από την ευρύτερη περιοχή και ειδικότερα από τη Φλόρινα. Τα ενηθιμήματά του, το γνωρίζουμε όλοι, αποτελούν από τις σημαντικότερες πηγές των γεγονότων της επανάστασης. Αν στέκομαι ιδιαίτερα σε αυτόν, παρά το γεγονός ότι η Δυτική Μακεδονία έχει πολλούς αγωνιστές να επιδείξει από το 1821 και ως τουλάχιστον την ένταξή της στα όρια του ελληνικού κράτους, το αργυρό νόμισμα του νομισματικού μας προγράμματος, όπως γνωρίζετε, τιμά τον Παύλο Μελά, που αγωνίστηκε για τη Μακεδονία και έχασε τη ζωή του στην Καστοριά, είναι κυρίως ένας. Ο Νικόλαος Κασομούλης ήξερε λιγοστά γράμματα, αλλά η θέλησή του να καταγράψει όλα όσα μικροί και μεγάλοι ήρωες της Ελλάδας προσέφεραν για την απελευθέρωση της χώρας από τους Οθωμανούς, τον όθησε να επινοήσει ένα δικό του τρόπο γραφής και να μας αφήσει αυτήν την τόσο σημαντική ιστοριογραφική παρακαταθήκη. Κυρίες και κύριοι συνεδροί, όπως μαρτυρά και το ίδιο το πρόγραμμά του, οι εργασίες και οι στόχοι του συνεδρίου σας διέπονται από ένα αντίστοιχο μέλημα. Να καταγραφούν και να αναδειχθούν νέες όψεις και πλευρές της διαδρομής μας, να δοθεί όφηση στην ιστορική έρευνα και γνώση, αλλά και να αποκτήσουν βήμα νέοι επιστήμονες για να παρουσιάσουν τις μελέτες τους μέσα από γραπτά τεκμήρια και προφορικές παραδόσεις που αναφέρονται είτε στο ρόλο του Διεθνούς Παράγοντα είτε στην διάδραση της τοπικής ιστορίας. Αναφερόμενη στην τοπική ιστορία θα ήθελα να επιμείνω και σε κάτι ακόμη. Στην ανάγκη προβολής και της λαϊκής μας κληρονομιάς και αξιοποίησής της ως μοχλού όθησης για ένα δημιουργικό μέλλον. Ιστορικό παρελθόν δεν είναι μόνο οι μάχες και τα μεγάλα γεγονότα, αλλά και τα γράμματα και οι τέχνες, η λαϊκή μας παράδοση και τα ανεκτοίμητα προϊόντα της. Σας εύχομαι παραγωγικές εργασίες και εκφράζω την επιθυμία τα συμπεράσματα των εργασιών σας να τα κοινοποιήσετε στην Επιτροπή Ελλάδα 2021 ώστε να αποτελέσουν μέρος της δουλειοθήκης της. Καλή σας επιτυχία, Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη, Πρόεδρος Επιτροπής Ελλάδα 2021. Ευχαριστούμε από καρδιά στην Πρόεδρο της Επιτροπής Ελλάδα 2021, τόσο για το χαιρετισμό της, όσο και για την επίσημη υποστήριξη του Στυνεδρίου από την Επιτροπή, θέτοντάς το υπό την αιγίδα της. Καλή το Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, κύριος Αλέξανδρος Κόπτσης, να πάρει το λόγο και να περθύνει το δικό του χαιρετισμό. Καλή σας ημέρα. Κύριε Πρίτανη, κυρίες και κύριοι καθηγητές, αγαπητοί συμμετέχοντες, καλή σας ημέρα. Πρώτα από όλα, θα ήθελα να σε ευχαριστήσω για την τιμή και να σας συγχαρώ για την εξαιρετική σας. Ευχαριστήσω για την τιμή και να σας συγχαρώ για την εξαιρετική διοργάνωση με εξαιρετικούς ομιλητές και μια εξαιρετική θεματολογία και θα σταθώ στον τίτλο «Σύγχρονες Ερμηνείες της Επανάστασης». Γιατί το 1821 δεν είναι μόνο η εφητηρία ενός έθνους κράτους, είναι κυρίως παρακαταθήκη υποδειγμάτων ηρωικής συμπεριφοράς. Μέσα στα 200 χρόνια που μας χωρίζουν από τότε, το μεγάλο γεγονός έγινε η εξειδικευμένη ανάγνωση ηρωισμού αλλά και εξειδικευμένη ανάγκη της ιστορίας μέσα από τη μεταλαμπάδευση αξιών γνώσεων και ιδεών. Γιατί αυτό είναι η ιστορία ή τουλάχιστο αυτό θύλινα είναι η ιστορία. Μίηση σε υψηλό ήθος, αξίες, μεταλαμπάδευση αξιών γνώσεων και ιδεών. Το όπλο του αγωνιζόμενου λαού, του αγωνιζόμενου έθνους μας ήταν η παιδεία. Γιατί μόνο η παιδεία με την έννοια της ανώδου της πνευματικής στάθμισης του λαού μπορεί να εμπνεύσει τέτοιο εγχείρημα. Η γνώση της ιστορίας δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Αντίθετα η συνειδητοποίηση της συνέχειάς μας ως λαού αποτελεί το όπλο μας απέντεσης της προκλής της εποχής. Οι μαθητές αλλά και ολόκληρη ελληνική κοινωνία γνωρίζοντας τα ιστορικά γεγονότα είναι σε θέση να τηρήσουν κριτική στάση και να διαμορφώσουν προσωπική άποψη μακριά από οποιαδήποτε εξωγενή επιρροή. Όποιος επιθυμεί να κερδίσει το μέλλον πρέπει να επαναπροσδιορίζει το παρελθόν. Και αυτό θα γίνει μέσα από προγράμματα σκουδών, από εγχειρή διαεκπαίδευσης αλλά και από ορθή γνώση της ιστορίας στο μέτρο που αυτή διαμορφώνει την ιστορική μας παιδεία. Με σεβασμό λοιπόν στο παρελθόν και με μια ιστορία που θα μας καθοδηγεί σχεδιάζουμε τον μέλλον μας σε έναν κόσμο διαφορετικό ικανοποιημένη γιατί δεν θα αγνοήσουμε απέναντίας θα εκτιμήσουμε το έργο των προγόνων. Και αν η απόκτηση της ελευθερίας κατά τον καλ βοήθεια λαριτή και τόλμη η διατήρησή της σίγουρα χρειάζεται λογική και σύννεση. Με την ευγνωμοσύνη που αρμόζει σε όλους όσοι προσέφεραν σε αυτόν τον τόπο και θέλοντας να τιμήσουμε τους αγωνιστές του 21 που συνέβαλαν στην ίδρυση και δρέωση του ελληνικού κράτους τιμούμε σήμερα τα 200 χρόνια από την ίδρυση του κράτους μας. Είναι στα χέρια μας να συνεχίσουμε το έργο αυτό και θα το πετύχουμε αν εγκολπωθούμε το πνεύμα τους, αν αστερνιστούμε τα εδανικά μας, αν μυηθούμε τις σκέψεις τους, αν νιώσουμε συνεχιστές τους. Θα ήθελα να ευχηθώ καλή επιτυχία στο συνέδριό σας και να σας ευχαριστήσω πολύ και πάλι για την τιμή. Ευχαριστώ. Σας ευχαριστούμε θερμά κύριε Κόπτση για την παρουσία και το χαιρετισμό σας και σας ευχόμαστε κάθε επιτυχία στα νέα σας καθήκοντα. Παρακαλείτε η Αντιπεριφερειάρχηση Οικονομικών και Διοίκησης Δυτικής Μακεδονίας, κύριε Παναγιώτα Γκατζαβέλη, να λάβει το λόγο για ένα σύντομο χαιρετισμό. Σας ευχαριστώ πολύ. Αξιότιμε κύριε Πρίτανη, αξιότιμε κύριε Γενικαία Γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας και Τουσκευμάτων, αξιότιμε κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Εταιρείας Ιστορικών Της Εκπαίδευσης, κυρίες και κύριοι. Τα σημαντικά και εξομνημόνευτα ιστορικά γεγονότα παρέχουν στους λαούς κάθε φορά μοναδική ευκαιρία για σκέψη και περισυλλογή. Έτσι και ο ελληνισμός που τιμά με ελαμπρότητα και συγκίνηση τα 200 χρόνια της ελεύθερης πατρίδας, δικαιούται και αναλαμβάνει την ευκαιρία να θυμηθεί τους ήρωες προγόνωστο, των οποίων τα κατορθώματα φαντάζουν συγκριτικά με τις τότε αντίξωες συνθήκες υπεράνθρωπα, αλλά είναι πραγματικά και αληθινά. Όσοι Έλληνες άλλωστε γνωρίζουμε να τιμούμε τους νεκρούς μας, να στεφανώνουμε τους αγωνιστές μας, να οικοδομούμε πάνω στο έντοξο παρελθόν μας. Η εθνική, ηθική, πνευματική και ψυχολογική διάσταση της επαιτείου της Επανάστασης είναι προφανής. Αποτείνουμε με τον σεβασμό που αρμόζει τον αναγκαίο φόρο τιμής σε όλους τους γνωστούς και άγνωστοις ήρωες που έχισαν το αίμα τους, διεκδικώντας την πολυπόθετη ελευθερία και αγωνιζόμενοι μέχρι θανάτου για την αγαπημένη πατρίδα. Όλοι μαζί οι Έλληνες της εποχής εκείνης, που είχαν βίωσει στερίσεις και ταπεινώσεις, πήραν στα χέρια τους τα όπλα, ρίχτηκαν με όνειρα και προσδοκίες στον αγώνα και απέτειξαν έμπρεκτα ότι είχαν παραμείνει άφοβοι και με το αναγκαίο υψηλό φρόνιμα. Μέσα από τα ερήπια του πολέμου και μέσα από τις ατέρμονες από ένα σημείο και πέρα εσωτερικές διαφωνίες ή διαμάχες, η Ελλάδα κατόρθωσε να ορθοποδίσει, να ιδρύσει ένα μικρό στην αρχή αλλά ελεύθερο κράτος, να θέσει πάνω στους καπνούς και τα χαλάσματα του μακρόχρονου και σκληρού πολέμου τις βάσεις για ένα ελεύθερο και πολλά υποσχόμενο μέλλον. Ωστόσο, πέρα από τα αμοιγώση ιστορικά γεγονότα και κατά έναν παράξενο τρόπο λόγω των σύγχρονων συγκυριών που μας κατακλίζουν αλλά και μας εγκλωδίζουν, αναδίεται ως πιο αναγκαία όπου ποτέ το έτοιμα για μια αληθινή δημιουργική και επικοδημοτική αξιοποίηση της Επιτήου που γιορτάζουμε και υπερηφανευόμαστε. Με άλλα λόγια είναι καιρός να προσεγγίσουμε με θάρρος όλες τις εκφάνσεις του Εθνικού Αγώνα του 21, να προσφελάσσουμε με γενιότητα κρυμμένες πτυχές του και να κατανοήσουμε όλες τις διαστάσεις οι οποίες είναι απόλυτα λογικό να κρίνονται ως πολλαπλές και πολύ σημαντές. Ένας ασφαλής τρόπος με τον οποίο θα καταστούμε ικανή να αναγνωρίζουμε τον γνήσιο χαρακτήρα τέτοιων εθνικών επαιτείων είναι οπωσδήποτε οι εκπαιδευτικές δομές της χώρας με το πολύπλευρο μορφωτικό και παιδαγωγικό έργο που επιτελούν. Και γι' αυτό ακριβώς ως περιφέρει Δυτικής Μακεδονίας νιώθουμε πολύ μεγάλη ικανοποίηση για την αγαστή συνεργασία που έχουμε αναπτύξει με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Ένας σπουδαίο πνευματικό φάρο για την περιοχή μας που παρέχει υψηλού επίπεδο παιδεία και καλλιεργεί συστηματικά πρακτικές και πνευματικές δικσιότητες, οξύνουμε με θρητικότητα την κριτική ικανότητα και σε κάθε περίπτωση συμβάλλει ενεργά στην πνευματική αναβάθμιση του τόπου μας. Η επιτυχία του σημερινού διαδικτυακού συνεδρίου είναι κατά τη γνώμη μου εγγυημένη χάρις την παρουσία και τη συμμετοχή τόσων πολλών και μεσπάνιες περγαμινές εισηγητών και εισηγητριών αλλά και χάρις την εξαιρετική και πολυδιάστατη θεματολογία των εισηγήσεών τους που καλύπτουν τόσο γνωστούς όσο και ανεξερεύνουν τους τομείς του εθνικού μας αγώνα. Εύχομαι καλή επιτυχία σε όλους και όλες, χρόνια πολλά σε όλους τους δυτικομακεδόνες, χρόνια πολλά σε όλους τους Έλληνες και σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την πρόσκληση που μου κάνατε. Σας ευχαριστούμε πολύ κυρία διπεριφερειάρχη. Ολοκληρώνοντας την ενότητα των χαιρετισμών παρακαλείτε να πάρει τον λόγο και να απευθύνει τον χαιρετισμό του ο πρόεδρος της ελληνικής εταιρείας ιστορικών της εκπαίδευσης και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου κ. Παναγιώτης Κιμουρτζής. Καλημέρα σας. Με ιδιαίτερη χαρά προσθέτω και τον δικό μου χαιρετισμό εκ μέρους της ελληνικής εταιρείας ιστορικών της εκπαίδευσης προς όσες και όσους συμμετέχουν στο συνέδριο, προς όσες και όσους επίσης μας δίνουν την ικανοποίηση ότι το παρακολουθούν διαδικτυακά. Εξ αρχής θέλω να διευκρινήσω ότι το συνέδριο είναι τριπλά εορταστικό. Βεβαίως κεντρικός εορτασμός παραμένει επέτειος των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση. Άλλωστε και η θεματολογία του συνεδρίου αυτό το σκοπό υπηρετεί. Παραλλήλως όμως το 2021 είναι το έτος που συμπληρώνονται 40 χρόνια από την ένταξή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Επίσης το 2021 είναι το έτος που η ελληνική εταιρεία ιστορικών της εκπαίδευσης συμπληρώνει 20 αιτία από την ίδρυσή της. Το συνέδριο αυτό λοιπόν το οργανώσαμε σε αγαστή συνεργασία με την Επιτροπή Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας με την ορμή, τη χαρά, το κίνητρο των τριών επαιτείων. Η ιστορική είμαστε γενικότερα διερευνητική και καχύποπτη. Είναι η φύση της δουλειάς μας που μας κάνει. Σοφός παλαιός μου δάσκαλος ο Καπαθίτα Δημαράς έλεγε ότι ο ιστορικός πρέπει να διαβάζει αστυνομικά μυθιστορίματα χωρίς να θέλει πάντως να επισημάνει ότι η αλήθεια είναι μονοσύμμαντη αλλά σε μια προσπάθεια να δείξει ότι η διερευνητική και καχύποπτη ανάγνωση των ερευνητικών στοιχείων είναι απαραίτητη για να σκεφτούμε τα ερωτήματά μας. Μία από τις μόνιμες καχυποψίες των ιστορικών σχετίζονται με την παραγωγή ιστορικού λόγου στους επαιτιακούς εορτασμούς. Αυτό δηλαδή που καταγράφεται ως Jubilee Syndrome, σύνδρομο του Ιωβηλαίου. Από εδώ ίσως αποραίει ένα ερώτημα που πλανάται αυτόν τον καιρό στη δημόσια συζήτηση. Ένα ερώτημα που και το Συνέδριο αυτό καλείται να απαντήσει. Μήπως άλλο ένα Συνέδριο για την ελληνική επανάσταση έρχεται στην επαιτιακή χρονική στιγμή για να προσθέσει υμνολογία στο γεγονός. Μήπως αντί για διαδικασία κρατικής και κοινωνικής ανδοσκόπισης που θα ήταν σε άλλη χρονική στιγμή έρχεται να δημιουργήσει διάθλαση στο βλέμμα μας προς το παρελθόν. Η απάντηση είναι ότι φυσικά λάβαμε υπόψη το ζήτημα. Θα πρέπει αρχικώς να επισημάνουμε ότι γενικότερα όσο συζητείται στην ιστορία το θέμα της εορταστικής προσέγγισης του παρελθόντος τόσο αυξάνονται οι ερευνητικές άμυνες. Όσο διαπιστώνουμε ότι την αραιότερη επιστημονική παραγωγή του παρελθόντος την επηρέαζε η αναγκαστική προσφυγή της σε όσα γράφτηκαν σε επαιτειακές στιγμές με πομπόδι και στοχευμένο τρόπο τόσο περισσότερο σήμερα προσπαθούμε να αποφύγουμε τους σχετικούς κινδύνους. Επομένως ίσως σταδιακά οι κατασκευασμένες παραδόσεις όπως τις ονόμασε ο Eric Hobsbawn να έχουν αρχίσει να υφίστανται ριγματώσεις και επιβεβαιώσεις ταυτόχρονος. Πλέον όμως μέσα από επιστημονικό λόγο μεθοδικό, κριτικό, αναστοχαστικό που προάγει της εκλεπτήσης στην ερμηνεία. Νομίζω ότι στην εορταστική συγκυρία αναδίονται έντονα οι απορίες. Τώρα θα ασχοληθούμε με την ελληνική επανάσταση και τη συγκρότηση του κράτους. Υπήρξε ερευνητικό ενδιαφέρον για τα ζητήματα αυτά σε πρόσφατο χρόνο, προγενεύτερο όμως του επαιτειακού έτους. Η διαπίστοση είναι αναντήρητη. Τα τελευταία χρόνια πολλοί ιστορικοί έχουν γράψει εξαιρετικά ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις για πτυχές της ελληνικής επανάστασης, τη θεσμική ανάπτυξη του ελληνικού κράτους και τους πρώτους μετασχηματισμούς στην ελληνική κοινωνία. Το συνέδριο έχει ως στόχο να αναδειχθούν οι έρευνες αυτές. Φυσικά, όσες έχουν παραχθεί είναι πολύ περισσότερες και υπερβαίνουν τη δυνατότητα ενός μόνον συνεδρίου. Όμως, μια επιλογία από αυτές, με τρόπο ώστε να καλύπτεται ευρία θεματολογία, είναι εξαιρετικά χρήσιμη για το ειδικό αλλά και για το γενικό ακροατήριο. Σκοπός του συνεδρίου είναι να παρουσιάσει έρευνες που έγιναν βιβλία είτε κρίσιμα άρθρα. Να δώσει στο κοινό που θα το παρακολουθήσει μια συμπυκνωμένη εικόνα για τις νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις που εισηγείται η ελληνική ιστοριογραφία. Νέοι κυρίως αλλά και εμπειρότεροι ερευνητές θα μιλήσουν για την έρευνά τους. Το κοινό θα έχει την ευκαιρία να έλθει σε επαφή με αυτή τη νέα γνώση που παράγεται. Αυτή τη γνώση που σχετίζεται με το ιστορικό μας παρελθόν ενώ ταυτόχρονα συμβάλει στο δημιουργικό μας μέλλον. Ουσιαστικός στόχος του συνεδρίου είναι να συμπυκνώσει για τον ακροατή την ανάγνωση 21 βιβλίων και ερευνών. Ο αριθμός 21 εδώ προέκυψε τυχαία δεν ήταν συμβολικός και στοχευμένος. Αλλά με την προτροπή στη συνέχεια να αναζητήσει τα βιβλία αυτά που θα του προσφέρουν ακόμη εκτενέστερη γνώση και διανοητική ανατροφοδότηση. Μια σύντομη παρατήρηση. Από τη θεματολογία του συνεδρίου απουσιάζει η συγκρότηση της εκπαίδευσης στον νεοελληνικό κράτος. Περίεργη παράληψη και μάλιστα εκ μέρους της ελληνικής εταιρείας ιστορικών της εκπαίδευσης. Σκόπιμη όμως. Σύντομα η ΕΛΕΙΕ θα διοργανώσει ερευνητικές σεμιναριακές διαλέξεις με αποκλειστικό θέμα την εκπαίδευση. Το συνέδριό μας αποσκοπεί στην ενδυνάμωση της εθνικής μνήμης που τόσο ισχυρότερη γίνεται όσο περισσότερο στηρίζεται στη διαρκή ανανέωση της εθνικής αυτογνωσίας μας. Χρειαζόμαστε διερευνητική μνήμη. Αυτή δημιουργεί τη διάθεση να προσπαθούμε όλο ένα περισσότερο να επιτυγχάνουμε και να αποτυγχάνουμε με ολοένα καλύτερους τρόπους. Να τιμούμε την επανάστασή μας αλλά και να επαναστατούμε καθημερινά με τον έμφρονα τρόπο της δημιουργίας. Να φτάσουμε έτσι στη δικαίωση της ελληνικής επανάστασης που είναι η φρόνημος ελευθερία. Σας ευχαριστώ. Ευχαριστούμε πολύ κύριε Κινουρτζή. Επισημαίνεται πως τυχόν ερωτήσεις ή σχόλια που θα προκύψουν από τις εισηγήσεις μπορούν να κατατήθενται στα μέσα από τα οποία να μεταδίδεται η εκδήλωση αναγράφοντας το ονοματεπώνυμό σας. Θερμή παράκληση σε κάθε ερώτημα ή σχόλιο να παρατήθετε και το ονοματεπώνυμο του ομιλητής στον οποίο αναπευθύνεται. Συνεχίζοντας τις κεντρικές ομιλίες του συνεδρίου προσκαλείται ο Πρόεδρος και πάλι της ελληνικής εταιρείας ιστορικών της εκπαίδευσης ο καθηγητής Κύριος Κιμουρτζής να αναλάβει το συντονισμό. Έχουμε την ιδιαίτερη τιμή και χαρά να φιλοξενούμε στις κεντρικές ομιλίες του συνεδρίου δύο διακεκριμένους επιστήμονες, δύο σημαντικούς ιστορικούς, για τους οποίους θα θέλαμε να μιλήσουμε. Συνεχίζοντας τις κεντρικές ομιλίες του συνεδρίου δύο διακεκριμένους επιστήμονες, δύο σημαντικούς ιστορικούς, για τους οποίους ιδιαίτερα αναλυτικά λόγια και συστάσεις δεν έχουν νόημα, είναι πολύ γνωστή για το ίδιο τους το έργο. Πρώτος θα μας παρουσιάσει την ισήγησή του, την κεντρική ομιλία του, ο καθηγητής κύριος Θάνος Βερέμις, στον οποίο θα ήθελα να δώσω αμέσως το λόγο, να τον ευχαριστήσω πάρα πολύ για τη συμμετοχή του στο συνέδριο, επαναλαμβάνω ότι αποτελεί ιδιαίτερη χαρά και τιμή η παρουσία του εδώ. Κύριε Βερέμι. Αν μιώθει κύριε Βερέμι το κουμπάκι της ομιλίας. Κάτω αριστερά κύριε Βερέμι έχει ένα κουμπάκι αννιούτ, κάτω αριστερά στην οθόνη κάντε αννιούτ του μικρόφωνος σας. Ευχαριστώ για την χαρά και τη τιμή να με καλέσετε σε αυτή τη σημαντική προσπάθεια. Προσπάθεια επανερμηνίας της ελληνικής επανάστασης. Να ευχαριστήσω και τον παλιό μου φοιτητή τον κύριο Κιμουρτζή από τους καλύτερους που είχαμε, διατηρούμε ακόμα επαφή και τον ευχαριστώ πολύ για τα καλά του λόγια. Να πούμε πρώτα απ' όλα ότι η ελληνική κοινωνία του 1821 δεν είναι η ίδια κοινωνία με αυτή που προβάλλεται από την επανάσταση στο τέλος πλέον. Η κοινωνία αυτή αλλάζει διαρκώς. Είναι μια κοινωνία σε διαρκή μετάλλαξη. Όπως όλες οι κοινωνίες, όπως όλη η ιστορία. Η ιστορία δεν είναι στατική, είναι κάτι που αλλάζει διαρκώς. Τι λογής κοινωνία είναι θα τη λέγαμε σε γενικές γραμμές προνεωτερική κοινωνία. Τι θα πει προνεωτερική κοινωνία, θα πει μια κοινωνία που βασίζεται στη φατρία, στην οικογένεια, στους συγγενείς, στους φίλους, στους αδελφοποιητούς, σε όλους δηλαδή τους συμμέτερους, τους δικούς μας. Σε αντίθεση με τους άλλους που δεν γνωρίζουμε, που δεν τους έχουμε δει ποτέ και για αυτό δεν υπάρχουν για μας. Αυτό είναι το ενδιαφέρον ότι αυτές οι κοινωνίες είναι κοινωνίες εμπειρικές. Είναι κοινωνίες τις οποίες αγγίζουμε, βλέπουμε, ακούμε. Αν δεν τις βλέπουμε και δεν τις ακούμε δεν υπάρχουν. Και η μετάβαση αντίθετα γίνεται σε μια ευρύτερη κοινωνία, σε μια αφαίρεση αν θέλετε, η οποία λέγεται έθνος. Το έθνος έχει ενδιαφέρον μεγάλο πέρα από όλα τα άλλα γιατί δεν το έχουμε δει ποτέ. Δεν ξέρουμε τους Έλληνες της Αυστραλίας ή του Καναδά ή της Αμερικής ή άλλων περιοχών του κόσμου. Και εκείνη την εποχή βεβαίως οι ρουμελιώτες της Δυτικής ή της Ανατολικής Ρούμελης δεν είχαν δει, δεν είχαν φανταστεί ποτέ τους Πελοποννήσινους και βεβαίως τους Μανιάτες και τους Μεσσίνιους και όλους αυτούς που βρίσκονταν πάρα πολύ μακριά. Αυτοί για αυτούς ήταν ξένοι έως ανήπαρκτοι. Αυτή λοιπόν η γνωριμία και η γνωριμία έρχεται με την κινητικότητα. Πρόκειται για μια κοινωνία που ανημετωπίζει για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, αιώνες θα έλεγα, μια κινητικότητα, δηλαδή ο πόλεμος της ανεξαρτησίας αναγκάζει όλον αυτόν τον κόσμο να μετακινηθεί, να πάει από περιοχές που δεν είχε εγκαταλείψει ποτέ, από την περιοχή της γέννησης τους οι αγωνιστές που γνώριζαν ως πατρίδα τους, στην απέναντι όχθι, στην Πελοπόννησο, να πολεμήσουν έστω και στον εμφύλιο πόλεμο. Αλλά ο εμφύλιος πόλεμος που είναι μενεματηρός και προβληματικός για τον αγώνα δημιουργεί και όρους γνωριμίας. Γνωρίζονται για πρώτη φορά με αυτούς τους άλλους Έλληνες, οι οποίοι είναι επίσης ορθόδοξοι χριστιανοί, οι οποίοι είναι επίσης ελληνόφωνοι, οι οποίοι είναι επίσης, αν θέλετε, μιλούν πολλές γλώσσες, γιατί οι αγωνιστές και οι άνθρωποι της εποχής εκείνης ήταν μαθημένοι σε πολλές γλώσσες. Όταν το ελληνικό έθνος κάνει τη δικιά του εθνική παιδεία, τότε έχουμε μία αποκλειστική γλώσσα, την ελληνική, η οποία καταργεί σιγά σιγά όλες τις άλλες γλώσσες. Και της, βεβαίως, και της διαλέκτου. Έχουμε μάλιστα και ένα θαυμάσιο πρότυπο των παρεξηγήσεων που δημιουργούσαν οι διάλεκτοι, και οι ξένες γλώσσες, βέβαια, στην περίφημη Βαβυλωνία του Δημητρίου Δυζαντίου. Είναι μία κωμωδία που διαδραματίζεται το 1827 στο Ναύπλιο, όταν μαθαίνουν οι Έλληνες για την ναυμαχία στο Ναυαρίνο, την αυγή δηλαδή της ανεξαρτησίας τους, και πανηγυρίζουν γι' αυτό το γεγονός. Εκεί όμως απάνω γνωρίζονται από διάφορες περιοχές Έλληνες που μιλούν διάφορες διαλέκτους, διάφορες γλώσσες, διαφορετικές, ο Αρβανίτης μιλάει αρβανίτικτα, και ο Κρητικός με τη διάλεκτο του λέει στον Αρβανίτη ήρθατε στην Κρήτη και φάγατε όλα μας τα κουράδια, εννοώντας τα πρόβατα, αυτά που κουρεύονται δηλαδή από την κουρά. Ο Αρβανίτης παρεξηγείται γιατί νομίζει ότι μιλάει για τα κουράδια που ξέρουμε όλοι και βγάζει την κουμπούρα του και του ανάβει μία του Κρήτικου. Και από εκεί αρχίζει πλέον η παρεξήγηση, η παρουσία του νόμου, ο χοροφύλακας ο οποίος είναι από τη Ζάκυνθο και χρησιμοποιεί τη διάλεκτο του, που είναι ακατανοητη στους ντόπιους, για κάζο πενσάτο και άλλα τεινά, ιταλικής προελεύσεως, και όλα αυτά δημιουργούν αυτό το χάος στην κατανόηση. Πολύ ενδιαφέρουσα κωμωδία γιατί μας μαθαίνει και κάτι για αυτή την εποχή. Κάτι που δεν μας περνά ίσως σήμερα από το μυαλό, που είμαστε όλοι, όλοι μιλάμε την ίδια περίπου γλώσσα που μάθαμε σχολείο και αυτή που ακούμε στο ραδιόχονο και τη τηλεόραση. Για να ξαναγυρίσω λοιπόν σε αυτή τη διαρκή μετάλλαξη, αυτό είναι ένα στοιχείο που νομίζω πρέπει να το ψάξουμε και να το βρούμε. Δεν πρόκειται για την ίδια κοινωνία, πρόκειται για μια κοινωνία που αρχίζει, όπως είπα, σαν μια κατακερματισμένη κοινωνία. Κατακερματισμένη σε τι? Κατακερματισμένη στην προσήλωση των μελών της στον τόπο της γέννησής τους και στην οικογένειά τους κατεξοχήν, στους φίλους, στους συγγενείς κλπ. Οι άλλοι όλοι είναι ο αντίπαλος. Και να θυμίσω ότι σε αυτή την κατακερματισμένη κοινωνία, οι πρωταγωνιστές της επανάστασης, οι επαγγελματίες της επανάστασης, δηλαδή από τη μια μεριά οι αρματολοί, οι επαγγελματίες των όπλων, δεν έχουν καμία σύμπνη μεταξύ τους. Κάθε αρματολός έχει κάποια διαφορά με έναν γειτονικό αρματολό, με αντικείμενο βέβαια να μεγεθύνει το δικό του το φέουδο, τη δική του επιρροή στη γη που διαφεδεύει. Και αυτό τον καθιστά εξαιρετικά ανταγωνιστικό προς τους άλλους Έλληνες αρματολούς. Δεν μιλάω καν για τους Τούρκους, γιατί υπήρχαν και Τούρκοι αρματολοί, δηλαδή Μουσουλμάνοι, είτε Τούρκοι είτε Τουρκαλβανοί, όπως τους λέγανε δηλαδή Μουσουλμάνοι Αλβανοί, υπήρξαν και τέτοιοι, να θυμηθούμε ότι δεν ήταν όλοι κλέφτες, που είναι η προέλευση των αρματολών Έλληνες, υπήρξαν κλέφτες Τουρκαλβανοί, πολλοί, και μάλιστα υπάρχουν και συνεργασίες Τουρκαλβανών και Ορθοδόξους, Χριστιανούς, Έλληνες ας πούμε. Αυτή λοιπόν ο ανταγωνισμός επεκτείνεται παντού. Είναι ένας ανταγωνισμός μεταξύ αρματολών, είναι ένας ανταγωνισμός μεταξύ προκρίτων της Πελοποννήσου, να θυμίσω ότι Πελοπόννησος δεν είχε αρματολούς πλέον το 1821, διότι το 1805 και 1806 με φετφά από την υψηλή πύλη καταργήθηκε η κλευτουργιά με τη βία βεβαίως και με τη σύμπρεξη των εντοπίων και ανάγκασε τους παλιούς κλέφτες όσους επέζησαν να φύγουν. Ένας εξ' αυτό ο γνωστότερος είναι ο Κολοκοτρώνης και οι επιζήσαντες της οικογένειας Κολοκοτρώνη. Ο Κολοκοτρώνης πήγε στην Ζάκινθο, όπως ξέρουμε, έγινε μέλος, ανήκε σε ένα σώμα βρετανικό με ξένους πολεμιστές, με Έλληνες δηλαδή πολεμιστές και επέστρεψε στην Ελλάδα το 1821 για να αναλάβει τις πρωτοβουλίες που ξέρουμε. Αυτή η ανταγωνισμή, αυτός ο πολύ σημαντικός χαρακτήρας των κοινωνικών ομάδων, δηλαδή του να επιβάλλονται, να επιζούν μέσα από έναν διαρκή ανταγωνισμό μεταξύ τους, πράγμα που κάνει και πάρα πολύ φυσική την κατοπινή σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων. Ο εμφύλιος πόλεμος δεν είναι στοιχείο που υπάρχει στο χαρακτήρα των Ελλήνων, όπως πολλοί πιστεύουν. Είναι μια πραγματικότητα που προκύπτει από αυτήν την κοινωνία, αυτήν τη συγκεκριμένη ανταγωνιστική κοινωνία. Που είναι και κατακερματισμένη, όπως είπα, δεν συνδέουν δηλαδή πολλά πράγματα. Βεβαίως και συνδέουν πράγματα και αυτά τα καλλιεργεί ένας ελληνισμός που βρίσκεται εκτός Ελλάδος, δηλαδή η μεγάλη διασπορά των Ελλήνων φέρνει τους Έλληνες επαφή με την νεοτερικότητα, με τις νέες ιδέες, με τις επαναστάσεις που πραγματοποιούνται εκτός Ελλάδος. Και μια τέτοια ομάδα, μια ομάδα εμπόρων, όχι της πρώτης κατηγορίας, της δεύτερης, της τρίτης κατηγορίας, όπως ο Ξάνθος, ο Τσακάλωφ και ο Αναγνωστόπουλος και άλλοι, έρχονται στον ελληνικό χώρο και κατοδηγούν πλέον αυτούς τους Έλληνες, τους εντοπίους, τους Έλληνες τους κατακερματισμένους, τους μαθαίνουν ότι υπάρχουν πολλά κοινά μεταξύ τους, ότι έχουν έναν αγώνα να δώσουν όλοι μαζί για να αποκτήσουν την ανεξαρτησία, την ελευθερία και όλα αυτά τα οποία είναι ελαφρώς ανεξήγητα στην αρχή. Και εγγράφει ο καθένας από αυτούς τους επαναστατημένους, αυτό που ο ίδιος πιστεύει ότι είναι το περιοχόμενο αυτής της επανάστασης. Η ίδια λοιπόν κατάσταση που ισχύει για τους αρματολούς της Ρουμελής, το ανταγωνισμό, ισχύει και για τους προκρίτους του Μουριά, της Πελοποννήσου. Οι προκριτοί είναι οι εξέχοντες, ας πούμε οι έχοντες κεφάλαια αρκετά ώστε να μπορούν να καταβάλουν το φόρο που αναλογεί στην περιοχή τους και αυτό τους κάνει μέρος του φορολογικού συστήματος, της κατανομής των υποχρεώσεων των φορολογικών και επίσης τους κάνει και υπεύθυνους για αυτήν την λειτουργία. Είναι ενδιαφέρον δηλαδή ότι και οι αρματολοί, οι χωροφύλακες, είναι αυτοί που φυλάνε τα στενά περάσματα στην Ενδοχώρα για να υπάρχει διακίνηση αγαθών και ανθρώπων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι πρόκριτοι που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία των υπαλλήλων της φορολογίας του Οθωμανικού συστήματος είναι και οι πρωταγωνιστές στην Ελληνική Επανάσταση. Υπάρχει και ένας τρίτος πυλώνας που είναι η Εκκλησία. Η Εκκλησία παραδοσιακά δεν ευνοεί τις επαναστάσεις και τις ανατροπές. Δεν ευνοεί τις επαναστάσεις και τις ανατροπές γιατί πρώτα απ' όλα έχει μια πρω ιστορία αντιδυτικισμού, μια πρω ιστορία εχθρότητας ανάμεσα στην Ορθόδοξη και την Καθολική Εκκλησία, μέσα στους Έλληνες και τους Λατίνους που αρχίζει από την εποχή του αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου, Ιωάννη Μεσχορίτε Παλαιολόγου, ο οποίος υπογράφει την συμφωνία της Φεράρας και της Λορενδίας για την ένωση των εκκλησιών. Αυτή η ένωση των εκκλησιών, την οποία παρακολουθούν οι καλύτεροι θεολόγοι της εποχής, οι σημαντικότεροι τέλος πάντων, χωρίζει τους Έλληνες σε δύο στρατόπεδα τελικά, στους φιλενοτικούς, αυτούς που πιστεύουν στην Ένωση, στους ενωτικούς και τους ανθενωτικούς. Βέβαια με την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως, επιβάλλονται οι ανθενωτικοί στην λειτουργία και στην ηγεσία της εκκλησίας και στην ηγεσία του γένους γενικότερα, διότι ο Μωάμεθ ο Πορθητής αναθέτει στον Γενάδιο Σχολάριο έναν παλιό ενωτικό κατά την υπογραφή της Συμφωνίας της Λορενδίας, αλλά αργότερα μετανοήσαντα, ο οποίος γίνεται ο διάδοκος του Μάρκου του Ευγενικού, ενός ανθενωτικού φανατικού και γίνεται και ο ίδιος ανθενωτικός. Ο Μωάμεθ, ο οποίος ήταν ένας πολύ πονηρός, θα έλεγα, ηγέτης, θεώρησε ως πολύ σημαντική αυτό το διαχωρισμό ανάμεσα στις δύο κατηγορίες, ώστε να κρατήσει μακριά το ενδεχόμενο μιας σταυροφορίας δυτικού τύπου εναντίον της δικιάς του αυτοκρατορίας. Και τα κατάφερε. Και να πούμε εδώ ότι η εκκλησία έκτοτε διατηρεί αυτήν την, ή μάλλον δεν διατηρεί σχέση με την εκκλησία των Λατίνων, είναι ο εχθρός πάντοτε, και στη συνέχεια, βέβαια, όταν η Γαλλική Επανάσταση δημιουργεί μια εκατόμβη κληρικών, αυτός είναι ένας ακόμα λόγος που απομακρύνει τους κληρικούς και την Εκκλησία την Ελληνική από οποιαδήποτε συνεργασία με το δυτικό κόσμο. Έχουμε λοιπόν λόγους σοβαρούς η εκκλησία να μην ευλουεί την Επανάσταση, να φροντίζει για τη σωτηρία της ψυχής των πιστών πρώτα απ' όλα και στη συνέχεια για τη σωτηρία του σωματώστων, ώστε να μην σκοτωθούν, να μην καταστραφούν ως κοινότητα πιστών. Αυτά είναι το μέλημα στις δύο περιστάσεις της εκκλησίας. Ο Σουλτάνος Μαγμούτο δεύτερος έκανε το μεγάλο λάθος να συνεχίσει αυτήν την παράδοση, να θεωρεί την εκκλησία τον πολιτικό εκπρόσωπο των απίστων, των ζημίδων, των μη μουσουλμάνων υπηκών της αυτοκρατορίας. Και με αυτή τη λογική καταδίκασε τον Γρηγόριο τον Πέμπτο, ο οποίος, όπως ξέρουμε, αναθεμάτισε τον Αλέξανδρο Υψηλάντη όταν ξεκίνησε να καταλάβει τις παρίστερες ηγεμονίες και να σηκώσει τη σημαία της επαναστάσεως εκεί. Παρ' όλα αυτά ο Σουλτάνος δεν επίσθη, θεώρησε ότι αυτό ήταν ένα τέχνασμα, τον εξετέλεσε και μαζί με αυτόν αρκετούς μητροπολίτες και επισκόπους. Το αποτέλεσμα ήταν βέβαια να διώξει όσους επέζησαν και να τους στείλει στην αγκαλιά της ελληνικής επανάστασης. Και έτσι ποιεράρχες όπως ο παλιών πατρόν Γερμανός, ο οποίος ήταν και συμπολίτης από τη Δήμητσάνα του Γρηγορίου του Πέμπτου και φίλος του, είχε άλλωστε περάσει ένα διάστημα στο οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινού Πόλεως, έφερε μαζί του όλους τους επειζίσαντες και συμμετείχε στην επανάσταση της Πελοπονίσου. Σήκωσε και τη σημαία της επανάστασης στην Πάτρα και όχι στα Καλάβελτα όπως λέγεται. Στα Καλάβελτα ήταν οι Πέτμεζάδες, ήταν άλλοι πρωταγωνιστές. Ο παλιών πατρόν Γερμανός σήκωσε τη σημαία της επανάστασης στην Πάτρα όπου πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας και είναι γνωστός για την προσφορά τους στον ελληνικό αγώνα. Δεν είναι ο μόνος, είναι πολλοί αυτοί οι οποίοι προσέφεραν, πολλοί ιεράρτιες και μέλη της εκκλησίας και γι' αυτό μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει και ένας τρίτος πυλώνας στην ελληνική επανάσταση που είναι η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία. Αυτό που συμβαίνει εντωμεταξύ μέσα σε αυτή την δεκαετία, οκταετία, όσα χρόνια μπορούμε να υπολογίσουμε την πρώτη περίοδο της ελληνικής επανάστασης από το 1829 έως το 1828-1930 θα έλεγα η έλευση του Καποδίστρια είναι ένα σταθμός στην εξέλιξη του ελληνικού έθνους, του ελληνικού έθνους κράτους για την ακρίβεια, δηλαδή από μια κοινωνία κατακερματισμένη περνούμε σε μια κοινωνία όπου το έθνος αρχίζει να προβάλλει ως νομιμοποιητικός παράγον της επανάστασης και αλλάζει και η λογική και η νοτροπία των ανθρώπων της εποχής. Να πούμε ακόμα ότι η μεγάλη σημασία είχαν και οι εθνοσυνελεύσεις της Επιδαύρου πρώτα, του Άστρους μετά, η τρίτη δεν πραγματοποιήθηκε στην Επίδαυρο γιατί μεσολαβεί η πολιορκία του Μεσολογγίου και η έξοδος, η τρίτη ή τέταρτη αν θέλετε στη σειρά είναι η εθνοσυνελεύση στην Τριζίνα. Τώρα ανάμεσα στην πρώτη και τη δεύτερη και την τρίτη της Τριζίνας υπάρχει μια τεράστια διαφορά. Η εθνοσυνελεύση της Επιδαύρου και του Άστρους, της Κινουρίας, είναι εθνοσυνελεύσεις οι οποίες δημιουργούν με την διάκριση των εξουσιών ανάμεσα στο εκτελεστικό που είναι η κυβέρνηση και το νομοθετικό που είναι η βουλή που νομοθετεί, αλλά στην πραγματικότητα δημιουργείται μια σύγχυση αρμοδιωτήτων γιατί με τη δημιουργία αυτών των κλάδων συντάσσονται οι αντίπαλοι του πρώτου και του δεύτερου εμφυλίου πολέμου. Και πρέπει εδώ να πούμε ότι μια αρχή του εμφυλίου πολέμου είναι και η μεγάλη διαφορά από κάθε άποψη του Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου, ενός φαναριώτη με οικογένεια ηγετών, ηγεμόνων στις παραδονάβιες ηγεμονίες και από την άλλη μεριά ενός παραδοσιακού αγωνιστή του Θόδωρου Κολοκοτρώνη στο Μοριά, ο οποίος είναι και ο πρώτος πολύ αποτελεσματικός και πετυχημένος αγωνιστής με τις νίκες στο Στοβαλτέτσι, στην τριπολιτσά, στην κατάληψη της τριπολιτσάς και βέβαια στην καταστροφή του δράμαλι στα Δερβενάκια. Πρόκειται για έναν εξαιρετικά χαρισματικό και ικανό ηγέτη, ο οποίος γράφει το όνομά του πρώτος στην Ελληνική Επανάσταση. Από την άλλη μεριά του Κορινθιακού Κόλπου βρίσκεται ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Φαναριώτης, πολύ μορφωμένος σε αντίθεση με τον Κολοκοτρώνη, γνωρίζει τα κοινοβούλια της εποχής, είναι θαυμαστής των Βρετανών, θαυμαστής της δημοκρατίας γενικότερα, θαυμαστής του αντιπροσωπευτικού συστήματος, αλλά βέβαια δεν έχει καμία επίδοση, θα έλεγα μάλλον αρνητική επίδοση στον πόλεμο. Όχι τόσο στα οχυρωματικά έργα, γιατί έχει σπουδάσει οχυρωματική τέχνη στην Ελβετία και γι' αυτό συμβάλει στην πρώτη πολιοργία του Μεσολογίου, δηλαδή οχυρώνει με επιτυχία την υπεράσπιση του Μεσολογίου στην πρώτη προσπάθεια των Οθωμανών του ο Μερβριώνη, ουσιαστικά και εν μέρη του Κιουταχή, να καταλάβουν την πόλη. Δεν τα καταφέρνει καθόλου καλά, είναι μάλλον τραγική η επιχείρησή τους, στην μάχη του Πέτα στην Ήπειρο, όπου ητάται ο ελληνικός στρατός και σκοτώνονται και πάρα πολύ ξένοι φιλέλληνες. Αυτά όλα βέβαια τον καθιστούν πάντοτε πολύ βασικό αντίπαλο του πετυχημένου προτύπου του Έλληνα επαναστάτη που είναι ο Κολοκοτρώνης. Αυτοί δημιουργούν τις δύο όχθες του εμφυλίου, ιδιαίτερα του δεύτερου εμφυλίου που είναι και πιο σοβαρός, που είναι ένας εμφύλιος πλέον με έντονο τοπικισμό, δηλαδή ρούμελη και ίδρα εναντίον Μωριά, όπου ο Κολοκοτρώνης ητάται και όπου η κυβέρνηση του Γεωργίου Κουντουργιώτη, του ιδρεού που βρίσκεται επί κεφαλής πλέον της κυβέρνησης, φυλακίζει τον Κολοκοτρώνη και τους αγωνιστές της Πελοποννήσου, τον Πλαπούτα, τον Νικηταρά, ενδεχομένως δεν θυμάμαι ο Νικηταράς φυλακίστηκε, αλλά ο Πλαπούτα σίγουρα, και άλλους αγωνιστές που υπήρξαν συνεργάτες του Κολοκοτρώνη. Αυτή είναι η πολύ κακή πλευρά της Επανάστασης και όπως είπα και δύσκολο να την αποφύγουμε λόγω κοινωνίας συγκεκριμένης. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορτάτος δεν τα πήγε πολύ καλά, έκανε μεν τα συντάγματα αυτά που ήταν η αφετηρία των συνταγμάτων, αλλά δεν φρόντισε να ξεκαθαρίσει τις αρμοδιότητές του. Το τρίτο ή τέταρτο, ανάλογα με το πώς θα το μετρήσετε, το μετρήσετε σύνταγμα της Τριζίνας είναι μια ακραία αντίθεση των προηγούμενων. Είναι ένα σύνταγμα που έρχεται ακριβώς γιατί οι εμφύλοι έχουν κατακερματίσει, διαλύσει την ελληνική προσπάθεια. Έχει στο μεταξύ φτάσει στην Πελοπόννησο ο Ιμπραήμ, ο θετός γιος του Μεχμεταλή της Αιγύπτου, ο οποίος είναι εντολοδόχος του πατέρα του και ο οποίος φροντίζει να διαλύσει την επανάσταση στο Μωριά. Βρισκόμαστε δηλαδή σε μια επανάσταση που ψυχωραγεί ανάμεσα στον Ιμπραήμ και τους Αιγυπτίους του και από την άλλη μεριά στην ρούμελη του Κιουταχύπασα δηλαδή τους 2 ικανότερους στρατιωτικούς που ο εχθρός έχει παρατάξει εναντίον των επαναστατημένων Ελλήνων. Και εδώ ευτυχώς αρχίζει πλέον η πλευρά των επαναστατημένων να σκέφτεται λογικότερα, φέρνει με την εθνοσυνέλευση της Τριζίνας τον Καποδίστρια, τον ικανότερο και περισσότερο κατατοπισμένος της διεθνής καταστάσεις της Ευρώπης, ως πρώτο κυβερνήτη της Ελλάδος. Τι σημαίνει πρώτος κυβερνήτης? Είναι ένα είδος πρωθυπουργού με κάποια από τα χαρακτηριστικά του Προέδρου της Δημοκρατίας γιατί δεν υπάρχει ακόμα βασιλιάς. Οι Έλληνες αναζητούν βασιλιά πλέον, αλλά δεν τον έχουν βρει ακόμα. Έχουν υπάρξει ορισμένοι υποψήφοι βασιλείς, που όμως δεν παραγματοποιείται η μετάβασή τους στην Ελλάδα ακόμα. Ο Καποδίστριας είναι ένας πάρα πολύ έμπειρος άνθρωπος, ένας άνθρωπος που πιστεύει στο ενιαίο και συγκεντρωτικό σύστημα κατά το γαλλικό πρότυπο, αν και Ρωσόφιλος και αν και υπάγεται σε άλλη παράδοση, θα λέγαμε ότι ο Καποδίστριας είναι ένας οπαδός της πεφωτισμένης δεσποτείας όμως. Είναι ένας συντηρητικός πολιτικός, ο οποίος ακριβώς επειδή είναι συντηρητικός και πιστεύει στην συγκεντρωτική εξουσία και στην δημιουργία ενός ενιαίου κράτους, προωθεί αυτό το πρότυπο, το οποίο είναι και πρότυπο και του Μαυροκορδάτου. Και ο Μαυροκορδάτος δεν συμφωνεί σε μια ομοσπονδία, ας πούμε, κρατών, κάθε άλλο. Και αυτός πιστεύει στην συγκεντρωτική εξουσία και στην ενιαία διοίκηση του κράτους. Είναι οπαδός όμως του αντιπροσωπευτικού συστήματος, θεωρεί ότι πρέπει να τονίζεται ο ρόλος της νομοθετικής εξουσίας, των βουλευτών ή παραστρατών, όπως τους λέγαν τότε οι παραστάτες, και από την άλλη μεριά δεν θέλει να έχει έναν τόσο ισχυρό διαχειριστή της εκτελεστικής εξουσίας. Τόσο ισχυρό όσο υπήρξε από την εθνοσυνέλεξη της Τριζίνας ο Καποδίστριος. Και καλώς υπήρξε, γιατί εκείνη τη στιγμή χρειαζόταν ένας, και μάλιστα με θητεία επτά αιτή, παρακαλώ, και όχι μόνο αιτή, άλλο μέγα λάθος του Μαυροκορτάτου, είναι ότι έκανε τη θητεία της εκτελεστικής εξουσίας και γενικότερα και της νομοθετικής μόνο αιτή, αν υπάρχει θεός. Δηλαδή μέσα σε ένα χρόνο που δεν βρελαβαίνει κανείς να κάνει τίποτα και ώστε να τελειώσει πρέπει να δοκιμάσει να εκλεγεί, να κάνει εκστρατεία δηλαδή προεκλογική, δεν καταφέρνει τίποτα. Και είναι και αυτός ένας από τους λόγους και από τα μεγάλα λάθη του Μαυροκορτάτου, από τους λόγους του εμφυλίου ή των εμφυλίων. Ξαναγυρίζω στην Τριζίνα, η Τριζίνα καλώς έδωσε επτά αιτή θητεία στον κυβερνήτη, δεν την εξήγλησε γιατί οι Μανιάτες τον δολοφόνησαν πριν από την ώρα του, αλλά κατάφερε μέσα σε αυτήν την τριετία του να κάνει θαύματα πραγματικά και να σώσει την επανάσταση και να μεταμορφώσει την Ελλάδα από μια προνεωτερική κοινωνία, η οποία άλλαζε σιγά σιγά, οι Έλληνες γνωρίζονταν μεταξύ τους, έστω και για κακό, αλλά γνωρίζονταν και αναγνώριζαν τις κοινότητες στα ενδιαφέροντά τους και κατάφερε επιτέλους να κάνει ένα ενιαίο κράτος, μια ενιαία κοινωνία και η έννοια του έθνους, του εθνικισμού που λέμε αργότερα, να αποκτήσει σάρκα και ωστά. Δηλαδή αυτούς που δεν βλέπεις να τους θεωρείς και αυτούς αδέρφιας σου, δικούς σου, δεν χρειάζεται να είναι από το χωριό σου, δεν χρειάζεται να είναι από την ίδια γειτονιά ή από την ίδια οικογένεια. Αυτά όλα είναι πράγματα που αλλάζουν ρυζικά τη μορφή της κοινωνίας και την κάνουν νεοτερική. Δηλαδή από το 1821 ως το 1828-1829 η Ελλάδα μεταμορφώνεται. Θα ήθελα να πω κι άλλο ένα χαρακτηριστικό αυτής της κοινωνίας που δεν το έχουμε πολύ ψάξει. Δεν λέμε όλα τα καλά λόγια για το θάρρος των αγωνιστών, για την σημασία της προσφοράς τους, για το πόσο καλοί υπήρξαν στον πόλεμο. Λέμε και για τα ελαττώματά τους αλλά εν πάση περίπτωση λέμε για τις αρετές τους. Αυτό που δεν σκεφτόμαστε ίσως ότι μια κοινωνία τόσο ανταγωνιστική και χωρίς τα χαρακτηριστικά του δικού μας κρατικού συστήματος και της βουλής και όλων των αναβαθμών προς την εξουσία και από την εξουσία, που δημιουργούν σχέσεις πελατιακές, σχέσεις φιλίας, σχέσεις εξυπηρετήσεων και συνεπώς μειώνουν αν θέλετε αρκετά σήμερα, να κάτι που εμείς δεν μπορούμε σε αυτό το τομέα να συγκριθούμε με εκείνη την εποχή, είναι στην αξιοκρατία. Δηλαδή οι κυβερνήσεις ή μάλλον όχι οι κυβερνήσεις τόσο, οι αγωνιστές του 21, τα πρόσωπα, ήταν προϊόντα αξιοκρατίας. Γιατί? Γιατί αν δεν είχες την εφυεία του Καραϊσκάκη, την ευστροφία του Θόδωλου Κολοκοτρώνη, την αξιοσύνη του Μάρκου Πότσαρη, το δυναμισμό και την δύναμη του Οδυσσέαν Δρούτσου, δεν μπορούσες να επιβιώσεις σε μία τόσο ανταγωνιστική κοινωνία. Πρώτον, δεν μπορούσες να επιβιώσεις από τους συμπατριώτες σου, γιατί εκεί ο ανταγωνισμός δεν άφηνε κανένα μέτριο να επιζήσει. Οι μέτροι ή προσέρχονταν στον εθρό, όπως έχουμε τα καπάκια τα λεγόμενα, τα οποία γίνονταν καλά και μεταξύ φίλων και εθρών, δεν υπάρχει θέμα, αλλά οι μόνιμοι καπακιτζίδες, θα έλεγα ότι είναι οι λιγότεροι ικανοί του αγώνα. Είναι αυτοί που πήγαιναν με τους Τούρκους γιατί δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό μεταξύ Ελλήνων, πρώτα απ' όλα. Λοιπόν, σε αυτό το τομέα, ο ανταγωνισμός αυτός, δημιουργούσε μία διαδοχή στα αρματολίκια, αλλά όχι μόνο, όχι αναγκαστικά του γιου του μεγάλου αρματολού. Μέσα, βέβαια, στην ευρύτατη οικογένεια, μπορούσαν να είναι μικρανυψιός, να είναι γκονός, να είναι οτιδήποτε, αλλά με κριτήριο την εξπνάδα, την ικανότητα και καμιά φορά χωρίς καμία σύνδεση οικογενειακή. Ένα τέτοιο παράδειγμα, το καλύτερο που έχουμε, είναι ο Γιώργιος Καραϊσκάκης. Ο Γιώργιος Καραϊσκάκης δεν είχε στον ήλιο μοίρα. Ήταν ένας νόθος γιος μιας καλόγριας, η οποία πέθανε και νωρίς. Λίγο όταν ήταν 8 ετών, ο Καραϊσκάκης έχασε και τη μάνα του. Τον πατέρα του δεν τον γνώρισε, τον ίσκο. Αυτός είναι, ή τον Καραίσκο δεν θυμάμαι. Ναι, τον Καραίσκο με συγχωρείτε, όχι τον ίσκο. Τον Καραίσκο, ο οποίος ήταν ο μαύρος ίσκος, και αυτός είναι ο Καραϊσκάκης, ο μικρός Καραίσκος. Αν δεν τον γνώρισε τον πατέρα του, τουλάχιστον όχι ως πατέρα. Ίσως ως ανταγωνιστή, ως συνάδελφο, δεν ξέρω. Όμως ο Καραϊσκάκης αναδεικνύεται γιατί είχε αυτό το μέγα προσσόν ως ο πλαρχηγός των αγράφων. Τα άγράφα ήταν μια από τις περιζήτητες περιοχές για τους αρματολούς, ήταν οχυρωμένη από τη φύση περιοχή, είχε μεγάλες απολαβές, αγωνίζοντας τον πρώτο μεγάλο μέρος της καριέρας του για να αποκτήσει τη διοίκηση, το μονοπόλιο των αγράφων. Το οποίο και καταφέρνει, χάρη στην τεράστια εφεία του, και όλα τις άλλες αρετές που είχαν άγωστε όλοι οι αγωνιστές, δηλαδή το θάρρος, την εύκολη προσαρμογή στις καταστάσεις, τον αυτοσχεδιασμό, όλα αυτά τα στοιχεία τα οποία τα βλέπουμε μετά να εμφανίζονται στον αγώνα. Επιμένω οι αγωνιστές του 21, όχι αναγκαστικά οι εθνοσυνελεύσεις, εκεί τα πράγματα μπερδεύονται. Και μπερδεύονται ακριβώς γιατί μπαίνουν στοιχεία της σύγχρονης δημοκρατίας, η οποία τι να κάνουμε, έχει και αυτά τα δικά τους, τους δικούς τους νόμους και τους κανονισμούς, όπου πρέπει να βοηθούν ο ένας τον άλλον ή οι μέτεροι. Εκεί λίγο τα πράγματα θολώνουν, αλλά ως προς την υγεσία, στην επιλογή των υγεσιών των επαναστατημένων, εκεί πράγματι μπορούμε να πούμε βεβαιότητα ότι έχουμε μια απόλυτη αξιοκρατία, η οποία δεν οφείλεται σε καμία εκπαίδευση στην Οξφόρδη, η καλύτερη πρέπει να είναι επικεφαλής, αλλά στην ανάγκη επιβίωσης. Επιβιώνει ο ικανότερος. Ποιος είναι ο ικανότερος, ο εξυπνότερος και ο γενναότερος. Αυτά λοιπόν είναι αρετές που πρέπει να έχει κάποιος και σίγουρα στην ελληνική επανάσταση τις βρίσκουμε αφθονές. Δεν τις βρίσκουμε αργότερα στο ελληνικό κράτος. Όσο προχωρούμε προς την δημοκρατία της σύγχρονη, όπου εκλέγεται μια ο Δελιγιάννης με όλα του τα προβλήματα και τα λάθη και μια ο Χαριλαωστρικούπης με τις αρετές του και τις ικανότητές του. Αλλά έχουμε και όλα αυτά τα στοιχεία τα οποία φωλώνουν την αξία μιας ηγεσίας. Τα λέω όλα αυτά για να μην παρεξηγήσουμε τα συστήματα. Βεβαίως η δημοκρατία δεν εκπροσωπεί μόνον τους αξιότερους, εκπροσωπεί και αυτούς λιγότερους αξίους και με αυτήν την έννοια είναι πιο ανεκτική στη δεύτερη κατηγορία υπολητών. Αλλά η Επανάσταση του 21 που ήταν λιγότερο δημοκρατική με αυτήν την έννοια, αλλά εξαιρετικά αξιοκρατική, παράγει ικανότητα τους ανθρώπους οι οποίοι και γι' αυτό καταφέρνουν να πολεμήσουν τελικά παρά τη διέρεση και να φτιάξουν ένα έθνους κράτος με τα κλητήρια βέβαια εκείνης της εποχής. Επανέρχομαι λοιπόν στο τι λογής είναι αυτό το σύστημα, τι λογής είναι αυτή η κοινωνία και λέω ότι είναι μια κοινωνία που βρίσκεται σε διαρκή αλλαγή. Αυτό πρέπει να το θυμηθούμε και νομίζω και να το ψάξουμε περισσότερο. Η επόμενη γενιά που θα έρθει μετά από 50 χρόνια όταν θα γιορτάσουμε τα 250 χρόνια της ελληνικής επανάστασης νομίζω ότι θα φέρει τους δικούς της προβληματισμούς γιατί κατά ψέματα η ιστορία είναι μια προέκταση της σημερινής εποχής ή της εποχής που την ψάχνει κάθε φορά με κριτήρια σύγχρονα. Φάχνεις δηλαδή το παρελθόν με κριτήρια, όχι αναχρονιστικά. Δεν προβάλλεις αυτό που είναι σήμερα στο τότε, προβάλλεις αυτό που απασχολεί τους σημερινούς ανθρώπους στο τι λογής ήταν η κατάσταση εκείνη την εποχή. Και μπορείς να πεις αυτό που λέγαμε πριν ότι σε μια κοινωνία που η ενότητα είναι ένα ζητούμενο δεν υπήρχε ενότητα γιατί η κοινωνία ήταν άλλης κατηγορίας, άλλου είδους. Και εκεί βρίσκουμε πολλές διαφορετικές ερμηνείες. Να πούμε ότι αναφέρθηκε το όνομα αυτού του λαμπρού από μνημονευματογράφου του Νικολάου Κασομούλη ότι ο Νικολάος Κασομούλης κάνει τη πιο σοβαρή προσπάθεια από όλους που γνωρίζουμε αν και δεν είναι πιο μορφωμένος, υπήρξε και ο Σπυρίδων Τρυκούπης ήταν πολύ πιο μορφωμένος και ο Σπυλιάδης ήταν πιο μορφωμένος. Ο Κασομούλης είναι ένας αυτοδίδακτος, σημαντικός όμως ως προς το ήθος του το ιστορικό. Αν κανείς παραβάλλει τον Κασομούλη με τον Ιωάννη Μακριάνη, με τον Γιάννη Μακριάνη θα καταλάβει την τεράστια διαφορά ανάμεσα σε δυο ιστορικούς εκείνης εποχής. Ο Μεν Κασομούλης κάνει μια σοβαρή προσπάθεια αντικειμενικής κριτικής και ο Μακριάνης είναι δοσμένος στον αυτοθαυμασμό του. Ζει και αναπνέει για να φύσει στους επερχόμενους το δικό του θρόνο, το βασίλειό του στην ελληνική ιστορία. Ως μη όφυλε, διότι βέβαια δεν είναι ούτε πολοκοτρώνης στον οποίον βρίζει πατόκορφα, ούτε καν παπαφλέσας που πεθαίνει στο Μανιάκι με τη βούλησή του και λοιπά, και λοιπά, και λοιπά. Εν πάση περιπτώση το λέω αυτό για να πω ότι ωραία μεν ιστορία, ευχάριστη και καλογραμμένη, έτσι τη χαίρεσε, αλλά από την άλλη μεριά βέβαια είναι κολοκύθια με τη ρίγανη, αυτά που λέει, ως επί το πλείστον. Η αλήθεια τους είναι πάντα αμφισβητήσιμη. Ακόμα και η συμμετοχή του, στην 3η Σεπτεμβρίου του 1843, όπου είχε υποσχεθεί στους επαναστατημένους τότε ενάντιον του Όθωνα λαγούσμα Πετραχύλια, περιγράφει ο Νικόλαος Δραγούμης την βρατιά εκείνη, που πήγε να τον βρει στο σπίτι του και λέει, αντί να τον βρω με την περιγραφαλέα του αγωνιστή, ασθιαβόμενος, τον βρήκαμε τον σκούφο του νυχτικού του, δηλαδή κοιμότανε. Δεν είχε καν τον κόπο να έρθει ως το Σύνταγμα να λάβει μέρος σε αυτή την προσπάθεια. Εντάξει, χαλάλι του γιατί είναι καλός συγγραφέας. Αλλά είναι ως λογοτέχνης πρέπει να κριθεί, μόνο. Ανήκει στην κατηγορία των λογοτεχνών και όχι των ιστορικών. Γιατί τα ιστορικά του είναι ο Θεός να βάλει το χέρι του. Αρτζιμπούρτζι και λουλάσσι. Ό,τι του κατέβει, λέει. Εν πάση περιπτώσει, τα λέω όλα αυτά γιατί έχουμε δύο λαμπρά παραδείγματα από μιμονευμάτο. Ο ένας πλησιάζει την αλήθεια όσο μπορεί, ο άλλος απομακρύνεται όσο μπορεί. Έχουν σε πίευρος, νομίζω, και το τι κάνει. Τώρα, γιατί ο Σεφέρις και ο Θεοτοκάστον θεωρούσαν τόσο σπουδαίο? Ε, γιατί ήταν λογοτέχνες και γιατί έδωσαν προτεραιότητες στη λογοτεχνική του Πένα. Η οποία, όντως, ήταν πολύ καλή. Και ενδιαφέρουσα, έτσι, ζωντανή και έξυπνη. Επανέρχομαι, λοιπόν, στη δική μας ιστορία για να πω ότι κάθε γενιά θα την ξαναδεί την Επανάσταση με τους δικούς της προβληματισμούς δεν θα πάψουν να γεννώνται και να έρχονται καινούργοι αλλά να πούμε με λίγα λόγια ότι είναι η αθετηρία μας και γι' αυτό πρέπει να την ξέρουμε για να ξέρουμε ποιοι είμαστε. Από πού καταγόμαστε, εν πάση περιπτώσει. Αυτά ήθελα να πω. Ευχαριστώ πολύ για την υπομονή σας. Εμείς ευχαριστούμε πάρα πολύ τον κύριο Βερέμι. Μας έδωσε ένα πλούσιο, ένα γοητευτικό ένα αναπαραστατικό αφήγημα όλων των χρόνων της Ελληνικής Επανάστασης και έθεσε με πολύ αποτελεσματικό τρόπο το ερώτημα πώς η προνεωτερικότητα εισβάλλει στην νεωτερικότητα και πώς η νεωτερικότητα εισέβαλε στην προνεωτερικότητα πώς μια κατακερματισμένη κοινωνία με προνεωτερικά χαρακτηριστικά σταδιακά δέχεται τις καινούργιες ιδέες μπαίνει σε διαδικασία συνένωσης, συνύπαρξης δημιουργίας κράτους και πώς οι παλιές επιβιώσεις μέσα σε αυτό το νέο κράτος ουσιαστικά δημιουργούν προβλήματα, άλλα δυσεπίλητα άλλα που στην πάροδο πολλών ή λίγων χρόνων τείνουν να επιλύονται. Μας έδωσε και το ερμηνευτικό κλειδί της αξιοκρατίας για πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τις ίδιες τις συνθήκες του αγώνα και της ανάδειξης των μεγάλων προσωπικοτήτων εκείνη την περίοδο. Τον ευχαριστούμε θερμά, πραγματικά και να περάσουμε στη δεύτερη κεντρική ομιλία που ένας επίσης σημαντικός ιστορικός μας έρχεται από το αγαπημένο νησί της Κύπρου ο κύριος Γιώργος Γεωργής, φίλος, ειλικρινός, σπουδαίος κοσμήτορας σήμερα στο Πανεπιστήμιο Νέα Πόλης της ΠΑΦΟ θα μας δείξει πώς η επανάσταση του 21 σχετίστηκε, εξαπλώθηκε στην Κύπρο και στις άλλες περιφέρειες της Ελλάδας. Το παράδειγμα είναι η Κύπρος, αλλά ο κύριος Γιώργις θα μας μιλήσει για την εξάπλωση του μηνύματος της επανάστασης στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο. Κύριε Γιώργη, σας καλωσορίζουμε, σας ευχαριστούμε, τιμή και χαρά μας. Έχετε τον λόγο. Καλημέρα σε όλους, καλημέρα κύριε Προέδρε. Καλημέρα σε όλους όσους μας βλέπουν και μας ακούν. Καλημέρα στους φοιητές του Πανεπιστημίου Νέα Πόλης που παρακολουθούν από μια μεγάλη οθόνη το συνέδριο. Εδώ εμείς δεν έχουμε αποκλεισμούς λόγου κορωνοϊού ακόμη. Να ευχαριστήσω την Οργανωτική Επιτροπή για την πρόσκληση και να μου επιτρέψετε να αφιερώσω τη σημερινή εισήγηση σε ένα καλό μου φίλο, στον ΑΕΜΙ, στον φίλο μου από τη Φλόρινα, το ΜΜΙ Σουλιώτη. Είναι γνωστό ότι οι πόλεις των μικρασιατικών παραλίων και η Κύπρος δεν περιλαμβάνονταν στο γενικό σχέδιο της εξέγερσης που είχε καταρτήσει ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και οι ηγέτες της Φιλικής Εταιρείας και η συμμετοχή τους είχε περιοριστεί στο ρόλο του χρηματοδότη και του τροφοδότη. Στις περιοχές αυτές, με τις ανθούσιες ελληνικές κοινότητες, δρούσαν όμως δραστήριοι πυρήμες φιλικών. Ο Αγνώσιος Φραντζής αναφέρει χαρακτηριστικά ότι στις 18 Μαρτίου του 1821 έφτασεν εις της Καρδαμούλαν της Μάνης έμπλειον με πολεμοφόδια, αποσταλέντο όντι από τους ελσμύρνοι εταίρους. Παρόμοια, το άθροο 15 του Γενικού Σχεδίου της Φιλικής έγραφε «Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, κυρίως Κυπριανός, υπεσχέθη να συνησφέρει χρήματα ή τροφάς όσα ζημηθεί. Λοιπόν, ο καλός πρέπει να γράψει προς τη μακαριότητά του προτρεπτικά, υλοποιών των πραγμάτων την κατάσταση, διά να φιλοτιμηθεί να βοηθήσει αναλόγως της μίσου εκείνης, την οποίαν έχουν το προνόμιον οι Κύπριοι να διοικούν αυτοί σχεδόν μόνοι τόσους τους χρόνους». Η διάταξη αυτή στηρίχθηκε στις πληροφορίες που είχε μεταφέρει στην ηγεσία της Φιλικής ο Μετσοβίετης Φιλικός Δημήτριος Ήπατρος, ο οποίος είχε ταξιδέψει στην Κύπρο και στην Αίγυπτο το 1820 και είχε μυήσει τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό, αρχιερείς και προκρίτους της Κύπρα. Σε εφαρμογή του Άθρου 15 ο Αλέξανδρος Ιψηλάντης έστειλε τον Οκτώβριο του 1820 στην Κύπρο τον Αντώνιο Πελοπίδα με συστατικό γράμμα προς τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό για να τον ενημερώσει ότι πλησίαζε η έναρξη της Επανάστασης, γιατί όπως έγραφε ανάμεσα σε άλλα, ας τα κείνει λοιπόν η Μετέρα Μακαριώτης να εμβάσει τόσον της Μετέρας Μακαριώτητος στα Συνσοράς, όσον και των λοιπόν αυτού ομογενών, είτε χρηματικά, είτε ζωοτροφίας, προς τον εν Παλαιά Πάτρα της Πελοποννήσου, κύριον Ιωάννην Παπαδιαμαντόπουλη. Ο Κυπριανός είχε ανέρθει ανωρθόδοξα στον Αρχιεπισκοπικό Θρόνο το 1810 και στη δεκαετία που ακολούθησε είχε παρουσιάσει ένα ιδιαίτερα σημαντικό έργο. Προσπάθησε μάλιστα να διατηρεί ισορροπίες με τις τουρκικές αρχές του νησιού. Αμέσως μετά την έναρξη της Επανάστασης προσπάθησε να διασκεδάσει τις υποψίες της Πήλης και συνηγόρησε ένθερμα σύμφωνα με το Φιλίμονα στην ανασκευή των διαφόρων κατηγοριών. Ο Αρχιεπισκοπας Κυπριανός προσπάθησε με εγκυκλίους του το τρίτο δεκαήμερο του Απριλίου του 1821 προς τους ευλαβεστά τους ιερείς και λοιπούς πάντα ευλογημένους χριστιανούς να καθυσυχάσει τις τουρκικές αρχές καλώντας τους χριστιανούς κατοίκους να παραδώσουν τα όπλα τους. Ένα περίπου μήνα αργότερα ακολουθώντας την ίδια κατευναστική τακτική με εκείνη του Πατριάρχη Γρηγορίου του Πέμπτου έγραφε ανάμεσα σε άλλα προτρεπτικά για ευπίθεια και υποταγή. Να κάνουμε παρακλήσεις νυχτός και ημέρας εις τον ύψης των θεών δια την μακρέωνα ζωήν και αδιάστηστον διαμονήν του κράτους του προσκέπιν με τον ευπιθόν και πιστόν ραγιάδων τρόμων δέ και καταστροφήν των εναντίων. Πρέπει δέ να κάνουμε το βάδες και δια τον αγά εφένδημα ο οποίος δια την φύλαξη και προστασίαν των ραγιάδων της νύσου μας δεν πάβει να κοπιάζει ημέρας και νυχτός. Ο Φιλίμων ο οποίος αναφέρεται εκτεταμένα στα γεγονότα της Κύπρου και ότι οι απεσταλμένοι των τουρκικών αρχών περιήλθαν τις επαρχίες της Κύπρου και συναίλεξαν τα όπλα και ότι από τις 3 Μαΐου του 1821 αποβιβάστηκε για την τήρηση της τάξης δύναμη 4.000 ανδρών από τη Συρία. Ο Ορθωμανός ζητητής του νησιού Κουτσούκ Μεχμέτ με τη συμβουλή του φίλου του Γεώργιου Λαπιέρ φραγκολευαντίνου γραμματέα του γαλλικού προξενείου κατάρτισε κατάλογο 486 προγραφών επιφανών Κυπρίων με στόχο ουσιαστικά στο σφαιτερισμό της περιουσίας του. Με πρόσχημα τη διαβούλευση για την κατάσταση ο Κουτσούκ συγκέντρωσε στη Λευκοσία αρχές Ιουνίου του 1821 στο μεγαλύτερο μέρος των προγραμμένων. Όσους δεν προσήλθαν τους αναζήτησαν και τους συνέλαβαν από σπάσματα που είχαν σταλεί σε όλα τα μέρη του νησιού την Κυριακή 18 Ιουνίου. Μόλις 16 από τους 486 προγραμμένους κατόρθωσαν να διαφύγουν ενώ 36 για να διαβουλάξουν τη ζωή και την περιουσία τους προτίμησαν να εξομώσουν. Όλοι οι συλληφθέντες συγκεντρώθηκαν και φυλακίστηκαν στη Λευκοσία. Σύμφωνα πάντα με το θλίμωνο, έμελλεν ούτως ή να μεταβληθεί ως άφθος η σφαγίων ανθρώπων και η πόλης της Λευκοσίας. Εντιπλατεία του διοικητηρίου και κατά την πρώτη ημέρα απειχονίστη ο αρχιεπίσκοπος Κυπριανός και καρατομήθησαν οι τρεις μητροπολίτες, ο Πάφου, ο Κητίου και η Γεωκυρινία μετά των λοιπόν ανωτέρων τληρικών. Παρόμοια περιγράφει της σφαγιές και ο Σπυρίδωνας Τρυκούπης, ο οποίος μετριάζει ή εμφανίζει με τριοπαθέστερο τον Τούρκο διοικητή, ο οποίος προσπάθησε να αποφύγει τη μεγάλη έφταση των προγραφών, αλλά εξαναγκάθηκε να συγκατανεύσει κάτω από την πίεση των ντόπιων αγάδων. Η παράδοση θέλει εντελώς διαφορετικά τα πράγματα. Η καταγραφή των γεγονότατων από τον Τρυκούπη το 1853 και τον Φιλίμονα το 1860 παρέμειναν ως μοναδική αναφορά για τα γεγονότα στην Κύπρο μέχρι το 1888. Οπότε ο Κύπριος δικηγόρος στην Αλεξάνδρια Γεώργιος Γιώτα Κηκιάδης εξέδωσε τα απομνημονεύματα των κατά το 1821 αντι Κύπρο τραγικών σκηνών. Ένα μικρό βιβλιαράκι 62 σελίδων. Πρόκειται φυσικά για αφήγηση των γεγονότων και όχι για απομνημόνευμα, αφού ο ίδιος είχε γεννηθεί στη Λάρνακα το 1834. Εκτός από τον Τρυπούπη και τον Φιλίμονα, από τον οποίο δανείζεται ο Κυπιάδης εχθαινείς αναφορές, πηγή του υπήρξε η δημοσίευση σε 4 συνέχειες το Μάιο και Ιούνιο του 1885 στην εφημερίδα «Φωνή της Κύπρου» της μετάφρασης ανταπόκρισης από τη Ζάκηθο στη μηταλική εφημερίδα «Νωτσίτζια del Piorno» που είχε δημοσιευτεί σε δύο συνέχειες στις 15 και 21 Οκτωβρίου του 1821. Ο Κυπιάδης, πέρα από τις υπάρχουσες γραπτές πηγές, εξασφάλισε μαρτυρίες από άτομα που ζούσαν ακόμη και είχαν ζήσει τα γεγονότα. Η σημαντική συμβολή του είναι η καταγραφή και διάσωση των ονομάτων σαράντα εκτελεσθέντων με αρκετές πληροφορίες για τη σύλληψη και τη θανάτωση τους, ενώ άλλων, όπως αναφέρει, τα ονόματα παρελεύση των χρόνων παρεδόθησαν στην λήφη. Ο Κυπιάδης επιχείρησε την απόδοση της σύντομης αφήγησής του και σε έμετρη μορφή, ως δεύτερο μέρος του βιβλίου του. Ένα στιχούργημα με 31 εξάστηκες τροφές στην καθαρεύουσα της εποχής, που αποτέλεσε όμως αφετηρία για το επικό πείλημα του Βασίλη Μιχαηλίδη, η 9η Ιουλίου του 1821, εν λευκωσία της Κύπρου, ή με τον άλλο τίτλο του, το τραούδι του Κυπριανού, στο κυπριακό ιδέν. Η εθνική μνήμη, η κυπριακή πατριδολατρία και η δασκαλία στην εκπαίδευση, πρόβαλαν από το πείημα το σκληρό λόγο του τουρκου διοικητή Κουτσούφ Μεχμέτ. Έχω στο νου μου, Πίσκοπε, ένα σφάξο να κρεμάσω κι ανυμπορώ που τους ρωμιούς στην Κύπρο να παστρέψε. Κι ακόμη ανυμπόρια τον κόσμο να γυρίσω, έθελ να σφάξω τους ρωμιούς, ψυχή να μην αφήσω. Και ο αντίλογος του Κυπριανού, η ρωμιωσή είναι η φιλή συνόχερη του κόσμου. Κανένας δεν ευρέθηκε για να την εξηλείψει, κανένας γιατί σέπει την που τάψει ο Θεός μου. Η ρωμιωσή είναι να χαθεί, όντας ο κόσμος λείψει. Η εθνοκεντρική ανάγνωση του ποιήματος παραλείπει όμως να προβάλλει μια σημαντική λεπτομέρεια που επεσήμανε ο ποιητής. Τον διαχωρισμό των Τούρκων της Κύπρου, των Τουρκο-Κυπρίων όπως επικράτησε να τους αποκαλούμε μετά τις δεκαετία του 60, από τους Τούρκους της Τουρκίας. Την ώρα της σφαγής, σύμφωνα με τον ποιητή, εστέκουνταν περίληποι οι Τουρκοι-Κυπριώτες. Ενώ ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές του έργου, μετά τον Κυπριανό και τον Κουτσούφ Μεχμέτ, είναι ο Τουρκο-Κύπριος Κιόρογουλου, που επίμενα προσπάθησε να φυγαδεύσει και να σώσει τον Κυπριανό. Μερικοί από τους φυγάδες διέφυγαν στην Ελλάδα και άλλες χώρες της Ευρώπης. Στις αρχές Δεκεμβρίου του 1821, κάποιοι από τους φυγάδες, μαζί με άλλους που οι σφαγές τους είχαν βρει στην Ευρώπη και τους εξανάγκασαν σε υποχρεωτική εξωρία, συγκεντρώθηκαν στη Ρώμη, όπου υπέγραψαν έγγραφο, προκήρυξη ουσιαστικά, στην οποία αφού περιέγραφαν την τυριανική διοίκηση, τις σφαγές, τις δεηλασίες, τις εκμαλωσίες και όλα, όσα τραγικά και αποτρόπεα βαρβαρική δύναμης καταχράθη, κατέληγαν. Νομίζομεν εν όποιον θεού και ανθρώπων, ότι έχουμεν κάθε δίκαιον να μη γνωρίζομε πλέον διαδιοίκησιν τους αιμοβόρους τούτους μισθάς, αλλά συμφώνως με τους λυπούς αδελφούς ημών Έλληνας, θέλω μεν προσπαθήσει την ελευθερία της ειρηνικής ημών, πάλλε ποτέ μεν Μακαρίας ή διδέ τρισαφλίας νησού Κύπρου. Η απελευθερωτική διακήρυξη των Κυπρίων φυγάδων προστίθεται έτσι στις πρώτες προκηρύξης ελευθερίας της ελληνικής επανάστασης, που εκλώθηκαν το 1821 από τον Ωψηλάντι αμέσως μετά τη διάβαση του Προύθου, από τον Πετρόμπεη στην Καλαμάτα και από το Αχαϊκό Διευθυντήριο στην Πάτα. Με τη διακήρυξή τους οι φυγάδες, ενεργούντες ως εκπρόσωποι των Κυπρίων, συντάσσονταν και συστρατεύονταν στην ελληνική επανάσταση. Ταυτόχρονα ανέδειξαν ως ηγέτη των Κυπρίων, πρώτο ερετό εκπρόσωπο της Κύπρου, το λόγιο Νικόλαο Θησέα. Άπαξ τον ευγενή κύριον Νικόλαο Θησέα, ιόν του αηδίμου μεγάλου οικονόμου του Μακαριωτάτου, όπως συνεργήσει και ενεργήσει πληρεξουσίως πάντα ως ακρίνηση θέροντα, απέλθει αυτός, υπέψει πρεσβείαν προς τους χριστιανούς μονάρκα ή ισόντινα του τον κρίνηση θερόντορ, έρθει συνθήκας περί της νήσου και υπογράψει ως από μέρους του κοινού, ετοιμάσει δύναμη στρατιωτική και κινηθεί κατά των εχθρών, δανειστεί επάνω στα κοινά εισοδήματα, εχθήματα του κοινού της πατρίδος ή των μοναστηρίων, των εκκλησιών τζαμπιών ή και των όσα η πλειονεξία των Τούρκων εσφετέρηση. Οι Κύπριοι φυγάδες συνέλαβαν έτσι πρώτοι την ιδέα ενός εθνικού απελευθερωτικού δανεί. Σε εφαρμογή του σεβίου τους αναχώρησαν στο Λονδίνο ως εκπρόσωποι του επιτρόπου της Κύπρου Νικόλοου Θησέα, ο αδερφός του αρχιμαντρή της Θεόφιλος Θησέας και ο έξαρχος της Αρχιεπισκοπής Κύπρου Ιωαννίκιος, οι οποίοι επιδόθηκαν δραστήρια στη σύναψη δανεί. Προσερτερίστηκαν τον απόστρατο μαυρογούνιο στρατηγό του Ναπολέον Ντεγουίτς, ο οποίος ανέλαβε να διοργανώσει εκστρατεία για την απελευθέρωση της Κύπρου. Η κυπριακή αντιπροσωπία βρισκόταν στο Λονδίνο και διαπραγματευόταν το κυπριακό δάνειο, όταν έφτασαν εκεί το 1824 ο Ανδρέας Γλουβιώτης και ο Ιωάννης Ορλάνδος ως αντιπρόσωποι της ελληνικής κυβέρνησης για τη σύναψη δανεί. Οι δυο αντιπροσωπίες βρέθηκαν αρχικά σε αντιπαράθεση και αλληλοϊπονόμες. Κελικά, η κυπριακή προσπάθεια εξανεμίστηκε, αφού η ελληνική αντιπροσωπία προσέφερε στους στραπεζίτες του Λονδίνου ως μεγαλύτερο εχέγγιο της συντελεστής αείδια απελευθέρωσης της Πελοποννήσου και ως υποθήκη την αξία των εθνικών φτημάτων. Παρέμεινε φυσικά η μοχφή ότι η προσπάθεια του Ντεουίτς και των συναργατών του ελλονδίνου έβλαψαν πολύ την υπόθεση των εθνικών δανείων και επέφεραν σύγχυση στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Παντάσου τι θα γινόταν αν δεν είχαν και αυτήν την φύση. Ο επίτροπος της νησού Κύπρου, Νικόλα ο Σισαίας, παραμένει φυσικά ως η πλέον εξέχουσα κυπριακή φυσιογνωμία της Επανάστες. Ευρισκόμενος για εμπορικούς λόγους στη Μασαλία αμέσως μετά την έναρξη του αγώνα και χρησιμοποιώντας την προσωπική του περιουσία και ισφορές των Πιντελίνων, επιδόθηκε στη στρατολογία Γάλλων εθελοντών από στράτον των Απολεοντίων Πολέμων. Ο Σισαίας κατέβηκε στη συνέχεια στην Πελοπόννησο και υπηρέτησε ως υπασπιστής του Δημήτριου Υψηλάνου, ο οποίος τον χρησιμοποίησε σε διάφορες αποστολές. Το 1825 πρωτοστάτησε στην κίνηση για εξασφάλιση της Αγγλικής Προστασίας, γεγονός που τον διαφοροποίησε και τον απομάκρυνε από τον Δημήτριο Υψηλάντη, το μόνο που αντιτάχθηκε σε αυτή την προσπάθεια. Το 1827 διαφώνησε με την εκλογή του Καποδίστρια ως κυβερνήτ, γι' αυτό αναχώρησε από την Αλλά. Επανήλθε το 1829, Αλλά αντιμετώπισε επί ψυχρότητα του κυβερνήτ. Το 1833 ταξίδεψε στην Κύπρο για να διεκριτήσει μέρος από την μεγάλη περιουσία του που είχε δημευθεί. Αντιμετώπισε την άρνηση των εκκλησιαστικών αρχών και των τοπικών δουκτικών αρχών. Υγίθηκε όμως για λίγες μέρες μιας ανέμαχτης επανάστασης στη Λάδρα. Το 1834 τοποθετήθηκε από την αντιβασιλεία ως πρόξενος της Ελλάδας στην Κύπρο, δεν είναι τοξιδικά, τον προηγούμενο χρόνο έχει κάνει επαναστήριση να γίνει απόδεχτος. Γι' αυτό στη συνέχεια διορίστηκε πρόξενος της Ελλάδας στη Βυρυτό, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1839. Εγκατέλειψε τη Βυρυτό λόγω των διαφορών και της σύγκρουσής του με το γενικό πρόξενο της Ελλάδας στην Αλεξάνδρια, Μιχαήλ το Σίτσα, στον οποίο καταλόγιζε τις αναφορές του εν ορχές για την τροφοδοσία και συνεργασία του Ιμπραήμ κατά την εκστρατεία του στην Βελοκόνηση. Πέρα από τα δραματικά γεγονότα και τις διώξεις στον Ουσίπ, ως κύρια συμμετοχή στην επανάσταση, πρέπει να θεωρηθεί ο μεγάλος αριθμός Κυπρίων που έδρασαν στην επαναστατημένη Ελλάδα, καθώς και η δράση και η θυσία Κυπρίων ιεραρχών που δεν ανήκαν στην Κυπριακή Εκκλησία. Ο Μητροπολίτης Νικομιδίας Αθανάσιος Καρίνης, από τη γνωστή οικογένεια της Λάρνακας, παρά την προχωρημένη του ηλικία, απαχωνίστηκε την ίδια μέρα με τον Πατριάρχη Γρηγόριο τον Πέμπτο. Ο Μητροπολίτης Δημιτσάνας Φιλόθεος Χατσής, από τη Λευκοσία, για τον οποίου ο Φωτάχουκος γράφει ότι «Κατίγετο από την Κύπρον, ο επίσκοπος ούτως ήτο εκ των ισυχωτέρων αρχιερέων, σεβόμενος από όλην την εμπαρχία Καριτέλης». Πέθανε όμυρος στις φυλακές της Τριπολιτσάς, λίγες μέρες πριν ο Κολοκοτρώνης εισέλθει στην πόλη. Ο πρώην Μητροπολίτης Αγκύρας Αγαθάγγελος Μυριανθούσης, που στάληκε το 1825 από τον Πατριάρχη στην Ελλάδα, για να πείσει τους επαναστάτες να καταθέσουν τα όπλα και να αποδεχτούν την παραχώρηση αμνηστίας, προσχώριστη τελικά στην επανάσταση και μετά το θάνατο του παλαιών πατρών Γερμανού ανέλαβε το κορτηρητής στον χειρεύοντα θρόνο των παλαιών πατρών. Αργότερα εξελέγει η Τροπολίτης Λοκρύτης. Ένας μεγάλος αριθμός Κυπρίων που οι μελετητές τους ανεβάζουν περίπου στους χίλιους, αριθμός δυσανάλογος με τους κατοίκους του νησιού που αυτή την εποχή ανερχόταν στις 90.000, έλαβε μέρος στις μάχες της επανάστασης ενώ άλλοι υπηρέτησαν σε διηκετικές θέσεις του αγώνου. Αρκετοί Κύπριοι που βρίσκοντας στο εξωτερικό για σπουδές ή εμπορεύοντας στις πόλεις των παραδουνάδιων ηγεμονιών, κατατάχρηκαν στο στρατό του Υψηλάντη. Μετά τη συνδρομή του κινήματος, τέσσερις από αυτούς πέρασαν τον Προύθο και υψήλθαν στο ρωσικό έδαφος όπου μπήκαν κάτω από την επιτήρηση της αρικής αστυνομίας στην Πολύφνη Υορκία. Τα ονόματα τους αναφέρονται στον κατάλογο της αστυνομίας που δημασίευσε ο βούλγαρος ακαδημαϊκός Νικολάη τον Τόροκ στο έργο του «Η βαλκανική διάσταση της Ελληνικής Επανάστησης». Οι περισσότεροι φυγάδες έφταναν στην Ελλάδα μέσα από διάφορες διαδικασίες και διαδρομές. Πρώτοι έφτασαν όσοι διέφυγαν τον κατατρεγμό του Ιουλίου του 1826. Ανήκαν οι περισσότεροι στην ανώτερη τάξη της Κύπρου και διέφεταν αρκετοί μόρφους. Στα επόμενα χρόνια κάποιοι επιβιβάζονται στα ελληνικά καράβια, κυρίως ψαριανά, που μέχρι το 1824 κυριαρχούσαν στα Κυπριακά παράλια. Ο Γάλλος Πρόξενος στη Λευκωσία γράφει χαρακτηριστικά στις 18 Βεβρουαρίου 1823. Τα ενόπλα ελληνικά πλοία σταθερός διαδέχονται άλληλα εις τα σαλάσσα τους, όπου εξεμηδένησαν την τουρκική ναυσιπλογία, συλλαβάνοντας πλοία και εις αυτόν τον λυμένα υπό τα πυροβόλα του φρουρίου. Ένας άλλος αγωνιστής, ο Ιωάννης Σταυριανός ή Σταυρινός, μήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1820 στην Αλεξανδρέτα και έφτασε στην Ελλάδα μετά τις σφαγές του 1821 μέσα στις Αλεξάνδρες. Είναι ο μοναδικός Κύπριος αγωνιστής, του οποίου γνωρίζουμε τη θυσιογνωμία και ο οποίος έγραψε απομνημονεύματα, τα οποία εκδόθηκαν το 1982 με επιμέλεια της Ελένης Αγγελομάτη Τσουγκαράκη. Ο Σταυριανός υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της δολφονίας του Καραϊσκάκη. Ο Καραϊσκός άμα διέταξε τον υπασπιστή του να καταδιώξει τους δύο ιππείς, έστρεψε ο πίσω από μακριθείς της μάντρας ικανών διάστημων. Τότε είδομεν εκπισσοκρότη συνόπλου από τον ημέτερο στρατών και ευθύς οπειροβολή σας ανεμείχθη εις το στρατών. Η μαζικότερη άφιξη Κυπρίων εθλοντών έγινε κατά το 1826 κατά την τυχοδιοκτική εκστρατεία στην Κύπρο και το Λίβανο προς αντιπερισπασμό της δράσης του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο με επικεφαλής τον Νικόλαο Κριαζιώτη, τον Βάσο Μαυροβουνιώτη και τον Χατσιμιχάλη Νταλιάν. Ο γνωστούς αγωνιστές, γνωστούς αλλά ατύθασους οπλαρχηγούς της Επανάστασης. Ο Χατσιμιχάλης Νταλιάνης μάλιστα γνώριζε και είχε δεσμούς με την Κύπρο στην οποία είχε ζήσει και εμπορευθεί πριν από την Επανάσταση. Η ελληνική δύναμη που απέπλευσε από τη Διά προσέγγισε την Κύπρο τόσο πριν όσο και μετά την αποτυχημένη απόβαση τους στο Λίβανο. Κατά τη διέλευσή τους από την Κύπρο νίκησαν πολλές φορές τις τουρκικές φουρές, παρέλευαν νερό και εφόδια και έφυγαν και πήραν μαζί τους ένα μεγάλο αριθμό Κυπρία. Πολλοί από τους εθελοντές διακρίθηκαν στη συνέχεια στις μάχες, στις αναγμαχίες της Επανάστασης μαζί με τους παιγούνες. Ο στρατικός Μακριάνης γράφει στα απομνημονεύματά του «Τότε εκεί που ριφτήκαμε στο Γιουρούσι, μου πληγόθη βαραίως και ύστερα πέθανε ο καλός και γενναίος πατριώτης Μιχάλης Κυπραίος, απού στείλα της πλαγής και πήγαινε στην Αγγλική φρεγάδα όταν κυβδινεύαμε στο Νιόχαστο». Στα απομνημονεύματα των αγωνιστών του 1821 υπάρχουν πολλές αναφορές στη δράση και τον πατριωτισμό επώνυμων και ανώνυμων Κυπρίων. Κυπροί αγωνιστές πήραν μέρος στις μάχες της Πελοκονήσου, στα Δερβανάκια και στους Μήλους, ενώ κάποιοι άλλοι αγωνίστηκαν στο πολιορκημένη Μισολόμπι. Άλλοι έδρασαν στη θάλασσα, όπως ο καπετάν Ιωάννης Κύπριοι, Κύπριος, και άλλοι πολέμησαν στην Εύβοια, στην Αττική και στη Χείο του 1868. Τη δράση των Κυπρίων αγωνιστών δεδεώνουν σε πιστοποιητικά που εξέδωσαν μετά τη λήξη του αγώνα επώνυμοι οπλαρχηγοί της Επανάστευας. Αναφέρω ενδεχτικά όσα δεδεώνει ο Θεόδωρος Χολοκοτρώνης. Ο κύριος Μιχαήλ Κύπριος, κάτω 1821, ήρθε из Πελοκόνησον με δατουμακαρίτη καπετάν Νικολή Ζέρβα και στάθη υπό την οδηγίαν μου εις την πολιορκίαν της Τριπολιτσάς. Επολέμησε τόσον αυτός όσο και οι σύντροποι του με αρμβρύαν στας μάχας του Γαλτετσίου, Τρικόρφων και την Αχτίν της Γράνας, όπου επληγόθη βαρετά και οι ατρέφοι της Βητίνα. Ένας άλλος σημαντικός Κύπριος αγωνιστής με μεγάλη δράση ήταν ο Αγγελής Μιχαήλ, ο μόνος γονωστός Κύπριος ιερολογίτης. Σε αναφορά του το 1865, προς την επί των εκβουλεύσεων και θυσιών του Ιερού Αγώνος Επιτροπή, που είχε συσταθεί από την εφνοσυμέλευση για αποκατάσταση των αδικιών και παραλήψεων των προηγούμενων Επιτροπών έγραφε «Ο υποφαινόμενος, τολμό να αναφέρω ευσεβάστος, ότι άμα η σάλπιξ του υπερανεξαρτησίας των Ελλήνων Ιερού Αγώνος ήχησαν από το 1821, παρικολούθησα τον Ιψηλάντη, καταρχάς εις τον ιερό λόχον ως στρατιώτης, διέτπρεψα δε καθόλυν τη διάρκεια του αγώνος υπό την ηγεσίαν διαφόρων αρχηγών». Η πρώτη ερευνητική προσπάθεια για συγκέντρωση στοιχείων για τους Κύπριους αγωνιστές στην Ελλάδα έγινε από τον Απρίλιο ως τον Αύγουστο του 1940, από τον τελειόφυτο της Φιλοσοφικής Σχολής της Αθήνας, Ρωδίωνα Γεωργιάδη, και από τη συνεργασία του συμφιδικού του Πάνο Λεβέμπτη, κάτω από την καθοδήγηση του καθηγητή Διονύσιου Ζακυφυνού, που ήταν τότε διευθυντής των γενικών αρχείων του κράτους. Σύμφωνα με σημείωμα του Ρωδίου Ναγιοργιάδη, έρευνεσαν τους φακέλους των Υπουργείων Πολέμου Ναυτικών Εσωτερικών Αστυνομίας των ΓΑΚ, καθώς και τους φακέλους του Εκτελεστικού Σώματος και της Διοικητικής Επιτροπής. Επισημαίνει μάλιστα ότι στους φακέλους του Υπουργείου Πολέμου βρήκαμε τις περισσότερες πληροφορίες για Κυπριώτες αγωνιστές. Στα έγγραφα που αντιγράψαμε, αναφέρονται πάνω από 600 Κυπριώτες αγωνιστές, κατανεμημένοι στα σώματα διαφόρων οπλαρχηγών από τον Μακριάνι ως τον Γρίβα και με διάφορους βαθμούς από τον Αντιστρατήγου ως τον 19 του 1ου τακτικού συντάγματος. Οι πληροφορίες μας δίνονται είτε σε ειδικούς στρατολογικούς καταλόγους των οπλαρχηγών με το επίθετο Κυπρέος, Κυπριώτης, Πατρίς Κύπρος, είτε σε λογαριασμούς των ομάδων αρχών για να τους συγκρίνει το Υπουργείο. Η προσπάθεια του Ρωδίου Ναγιωριάδη να ολοκληρώσει την έρευνά του και να εκδώσει το υλικό που είχε συγκεντρώσει παρέμεινε η Μιτελής λόγω της κήρυξης του ελληνοιταλικού πολέμου. Γιος του Προκόμπη Γεωργιάδη, παλέμαχο εφελοντή των βαλκανικών πολέμων, είχαν μετακομίσει οικογενειακώς στην Αθήνα το 1934 μετά από την αποφίδιση του Ρωδίωνα και του αδερφού του Μιλτιάδη από το Παγκίπριο Γυνάσιο. Ο Ρωδίωνας γράφτηκε στη φιλοσοφική σχολή και ο Μιλτιάδης στη Σιβιταμίδια. Τελειώθητοι και οι δύο το 1940, κατατάχθηκαν εφελοντές αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου και υπηρέτησαν στο 31ο Σύνταγμα Ευζώνων Δεσολογίας. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ολάκογλου και την κατάρρευση του μετόπου, τα δύο αδέλφια επέστρεψαν πεζί πλέον στην κατεχόμενη Αθήνα. Σχεδόν αμέσως συγκρότησαν μυστική οργάνωση των Εθνικών Επαναστατικών Κομιτάτων, που έγραφε συνθήματα στους τύχους και τύπωνε φυλάδια και προκειρήξεις. Συνελήφθησαν ύστερα από προδοσία, καταδικάστηκαν σε δεκαετή φυλάκηση από ο Γερμανικός στρατοδικείο, πλίστηκαν στις φυλακές της Έγγινας και από εκεί στις αρχές του 1944 μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδο του Βραδεβούργου για εκτέλεση καταναγκαστικής εργασίας. Εκεί χάνονται τα ύφνοι του Μιλτιάδης, ενώ ο Ρωδίωνας πεθαίνει από φυματίωση στο στρατόπεδο και από τεφρόνια. Η τέφρα του παραδόθηκε πολύ αργότερα στιγμή. Η τέφρα του Προκόπης Γεωργιάδης σκοτώθηκε τον Δεκεύριο από αδέσποτη σφαίρα στις εφίλειες μάχες της Αθήνας. Από σφαίρα Λιστοσιμορήτη, γράφουν οι κυπριακές συμπεριέδες, λέει, και είχε χαρακτηριστικά επάνω της η αδέσποτη σφαίρα. Η μοναδική αδερφή τους πέθανε το 1945 από τις κακουχίες της κατοχής. 1949 ο Ερυφρός Σταυρός παρέδωσε στη μητέρα του Στέκλα Γεωργιάδη, μάνα του Ρωδίου Ναγκίνου, ένα μικρό κυβότιο με την τέφρα του γιου της. Μόνη η μητέρα αποφασίζει στα τέλη του 1951 να επιστρέψει στην Κύπρα. Την ίδιση διαρρέει στον κυπριακό τύπο η Ένωση Κυπρίων Ελλάδος. Είναι μια εποχή έξαρσης του κυπριακού εθνητισμού δύο χρόνια μετά το ενωτικό δημοψήψημα του 1950. Οι κυπριακές εφημερίδες την αναγορεύουν σε μάνα της Κύπρου και έτσι την υποδέχονται στο λιμάνι της Λεμενσού, η επίσημη της πόλης και πλήθους λαού. Μεταφέρει μαζί του στο αρχείο του Ρωδίου Ναγκίνου μαζί με τη σποδότη. Παρέδωσε το αρχείο στην Αρχιεπισκοπή Κύπρου και τοποθέτησε την τέφρα του στο ναό του Αρχαγγέλου στην Κερίνια, στην πόλη όπου πέθανε και τάφηκε και ήδη. Η τύχη της τέφρας του Ρωδίου, αγνοείται από το 1944. Το αρχείο του παρέμεινε για περισσότερο από 50 χρόνια στις αποθήκες της Αρχιεπισκοπής. Παραδόθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 στο γυμνασιάρχη του Παγκυπριού Γυμνασίου Γεώργιο Χατσικοστή, ο οποίος το εξέδωσε το 2008 σε τρεις μεγάλους τόμους. Ο τρίτος περιλαμβάνει το αρχείο μεταέγραφα για τη συμβολή της Κύπρου στην Ελληνική Επανάσταση. Θα μείνω εδώ, στη δημοσίαυση ακολουθούν όλα όσα έχουν η νέα βιβλιογραφική επισκόπηση όσο με γράφτηκαν για τη συμβολή της Κύπρου στην Ελληνική Επανάσταση. Ευχαριστώ πολύ. Εμείς ευχαριστούμε θερμά κύριε Γεωργή για την πολύ πλούσια ανακοίνωση, για αυτή τη συλλογή από γνωστές και άγνωστες πηγές για τη δράση των Κυπρίων στον ελληνικό επαναστατικό αγώνα και για την πολύ διάστατη πληροφόρηση που περιλάβανε αριθμητικά δεδομένα, τις οικονομικές ανησυχίες, την προσπάθεια σύναψης δανείων, την αναγνώριση μέσω πιστοποιητικών τις δράσεις των Κυπρίων αγωνιστών και τόσες άλλες χρήσιμες πληροφορίες και αξιοποιήσιμες, νομίζω, σε συγκριτικό επίπεδο με άλλες περιοχές της Ελλάδας. Σας ευχαριστούμε και πάλι θερμά. Εδώ κλείνει το πρώτο μέρος του συνεδρίου με τις κεντρικές ομιλίες. Να ευχαριστήσω ξανά τους δύο κεντρικούς ομιλητές. Μπορούμε να συνεχίσουμε στο υπόλοιπο πρόγραμμα με την πρώτη κανονική συνεδρίαση. Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ. Έρχεται η πρώτη συνεδρίαση μετά τους κεντρικούς ομιλητές. Ως πρόεδρος της Επιτροπής Πολιτισμού του Πανεπιστημίου και αντιπρόεδρος της ΕΛΕΕ, σας καλωσορίζω καταρχήν τους κυρίους Βερέμη και Γεωργή. Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ για τη συμμετοχή σας και για όσα μοιραστήκατε μαζί μας ουσιαστικά. Και επίσης ευχαριστώ τους αγαπητούς και αγαπητές συναδέρφους και συναδέρφησες για τη συνέχεια πιάτων εισηγήσεων. Περνάμε στην κυρία Καρολίνα Μέρμιγκα, η οποία θα μιλήσει για τις πολλές ζωές των ιστορικών προσώπων. Η κυρία Καρολίνα Μέρμιγκα είναι συγγραφέας, δικηγόρος, δημοσιογράφος και λαμπρή μελετήτρια σε πολλά επίπεδα. Κυρία Μέρμιγκα, έχετε το λόγο. Καλημέρα σας και ευχαριστώ πάρα πολύ για την πρόσκληση. Παρόλο που νομίζω ότι ένας μυθιστοριωγράφος, ένας μυθοπλάστης σε αυτό το σοβαρό ιστορικό συνέδριο είναι λίγο κλασική περίπτωση του τι γυρεύει αλεπού στο παζάρι. Θα να μπαίνει ένα σκλέφτη σε μια ωραία δεξίωση, να βλέπει τα υπέροχα εδέσματα που είναι απλωμένα πάνω στο τραπέζι, να πλώνει το χέρι και να παίρνει ό,τι θέλει. Λίγο αλμυρό από εδώ, λίγο γλυκό από εκεί, λίγο ζεστό, λίγο κρύο. Αυτό που άλλοι κόπιασαν για να παρουσιάσουν με γνώση και με σπουδή, ο μυθοπλάστης το αρπάζει και το χώνει στο σακούλι του και μετά το κάνει κάτι άλλο δικό του. Μια δική του συνταγή που ποιος ξέρει τι θα είναι. Η λογοτεχνία είναι αλήθεια ότι είναι κλέφτης. Κλέβει από τη ζωή, κλέβει από τις ιστορίες της ζωής και κλέβει και από την ιστορία με γιώτα κεφαλαίω. Ο Αλέξανδρος Δουμάς έλεγε η ιστορία είναι το καρφί όπου κρέμονται τα μεθυστορήματά μου. Και εγώ ανήκω σε αυτή την κατηγορία των κλεφτών, που τόσο πολύ αγαπώ τις γεύσεις και τις συνθέσεις της ιστορίας, ώστε το ομολογώ ότι λέμαργα και αχόρταγα μπαίνω ακάλαιστη και κλέβω από το μεγάλο σας τραπέζι. Αλλά δεν αρκεί να κλέψω, πρέπει και η δική μου συνταγή να λειτουργεί και από εκεί αρχίζει το δικό μου πρόβλημα. Από πολύ μικρή αγάπησα τα ιστορικά μεθυστορήματα και αυτά που λέμε ιστορικά μεθυστορήματα και αγάπησα την ιστορία μέσα από αυτά. Τώρα βέβαια το θέμα είναι ότι ήτανε σπουδαία μεθυστορήματα. Τον όρο ιστορικά τον πρόσθεσα αργότερα και αργότερα άρχισα να αναρωτιέμαι ποια είναι η σχέση ιστορίες και λογοτεχνίας. Υπάρχουν όρια μεταξύ τους, πρέπει να υπάρχουν. Πρόσφατα έγραψα ένα βιβλίο για τον Ιωάννη Καποδίστρια και επειδή δεν είμαι ιστορικός έγραψα ένα μεθυστόρημα. Γιατί το έγραψα, γιατί ο Καποδίστριας ήταν και είναι ο ήρωάς μου. Αυτός που θαύμαζε και θαυμάζω. Και συνεχίζω να θαυμάζω μετά από όσα έμαθα για αυτόν και όσα δεν έμαθα για αυτόν, όσα προσπάθησα να μάθω και όσα δεν κατάφερα να μάθω. Τι σημαίνει θαυμάζω, φυσικά μιλάω σαν λογοτέχνης αυτή τη στιγμή. Θαυμάζω σημαίνει ότι τίποτα δεν μπορεί να εξαντλήσει το μυστήριο. Η ύπαρξη του ήρωά μου είναι ένα απέραντο και αδιάλειπτο μυστήριο, όπως είναι για τη λογοτεχνία κάθε ανθρώπινη ύπαρξη. Για να γράψω λοιπόν ένα μεθυστόρημα για τον πρώτο κυβερνήτη της Ελεύθερης Ελλάδας. Έπιασα και άρχισα να κλέβω από το ωραίο τραπέζι σας, αυτό το τραπέζι που στείνει η ιστορία, ότι πίστευα ότι θα τέργιζε σε μια δική μου συνταγή. Αυτερησία? Αν ήθελα, ναι, μπορούσα. Μπορούσα, αν ήθελα, να βάλω τον Καπουδίστρια να μονομαχεί με τον Έτερνιχ. Ή να πεθαίνει στην αγκαλιά της Ροξάνδρας Τούρτζα. Μυθυστόρημα γράφω, που σημαίνει ότι ο αναγνώστης μου και εγώ έχουμε κάνει μια συμφωνία, έχουμε υπογράψει ένα μνημόνιο, μια δική μας σιωπήρη σύμβαση. Εγώ σου παρουσιάζω τη δική μου εκδοχή και εσύ τη διαβάζεις ως τέτοια. Δεν διαβάζεις ιστορία, διαβάζεις τη δική μου ιστορία. Αυτερησία. Αλλά δεν ήθελα. Γιατί? Γιατί δεν τη χρειαζόμουνα. Γιατί το υλικό μου ήταν ήδη πλούσιο, αδιανόητα πλούσιο. Και αισθανόμουν ότι η δουλειά μου ήταν να δουλέψω μέσα σε αυτό και μέσα από αυτό για να ξεσκεπάσω λίγο ακόμα, όσο μπορούσα, και να βρω το κρυμμένο μυστήριο του ανθρώπου. Αυτό που η ιστορία με γιώτα κεφαλαίου δεν ψάχνει. Γιατί δεν είναι αυτή η δουλειά της, νομίζω. Και αυτό που ψάχνει πάντα η λογοτεχνία, γιατί αυτή είναι η δική της. Και έπειτα, γιατί να χρειάζεται η ζωή ενός ιστορικού προσώπου, ενός ιστορικού ανθρώπου διόρθωση. Αυτή η ζωή ήταν που τον έβαλε στην ιστορία. Αυτή την η ζωή έζησε όπως την έζησε. Τι αφήνει πραγματικά ο κάθε άνθρωπος πίσω του, πέραν το από το αποτύπωμα του βίου του. Το να χρειάζεται μια κάποια εξήγηση, ή και πολλές, ναι. Αν αυτό είναι δυνατόν. Να χρειάζεται μια πιο κοντινή ματιά, με το λεπτότατο ευαίσθητο νηστέρι, που είναι της λογοτεχνίας, και όχι της ιστορίας, ναι. Κάποιες λέξεις και εικόνες περισσότερες από εκείνες που διαθέτει η ιστορία, ναι. Αυτά, ναι, τα χρειάζεται για να χτιστεί η γέφυρα, που θα τον φέρει κοντά μου και εμένα κοντά στον αναγνώστη μου. Γιατί πιστεύω ότι μόνο με το μυθιστόρυμο μπορούμε να συναντηθούμε, ο κυβερνήτης μου, ο αναγνώστης μου και εγώ, στο αένα ο παρόν, που είναι το σύμπαν της λογοτεχνίας. Γιατί σήμερα γράφω εγώ και σήμερα με διαβάζετε εσείς. Είπε ο κύριος Βερέμιστα, πολύ ωραία που είπε, ότι το παρόν είναι πάντα εδώ και για εσάς, τους ιστορικούς. Αν λοιπόν όλο αυτό γίνει σωστά, νομίζω ότι είναι το περίφημο ζωντάνεμα της ιστορίας. Αλλά πάλι θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος και γιατί χρειάζεται ζωντάνεμα η ιστορία μας. Την έχουμε εκεί στα σχολικά βιβλία μας και στα πιο εξειδικευμένα και όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ψάξει να βρει, να βρει και παρεσσότερα. Η απάντηση σε αυτό μου φαίνεται ότι μοιάζει με την απάντηση στο γνωστό θεατρικό έργο του Άλπη. Ποιος φοβάται την ιστορία? Όλοι. Ίσως γιατί ξεκινώντας από τον Παπαριγόπουλο, η ιστορία χρησιμοποιήθηκε στη χώρα μας και σαν εργαλείο δόμισης του έθνους μας. Ίσως επειδή καταφέραμε σε αυτόν εδώ τον τόπο που από τον Όμυρο και έπειτα, όλοι έχουν να κάνουμε κάποιο τσακωμό, να κολλήσουμε ταμπέλες σε κάθε τι, χαράζοντας έτσι αντίπαλα στρατόπεδα, ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν ή που δεν έχουν λόγο να υπάρχουν. Ίσως επειδή ό,τι σωζότανε ακόμα από αυτό που κάποτε το λέγαμε χωρίς κόμπλεξ πατριωτισμός, το αποτέλειωσε η δικτατορία του 67. Γεγονός πάντως είναι για μένα, όπως τα βλέπω εγώ, ότι η ιστορία είναι ένα απέραντο ναρκοπέδιο που κάθε βήμα μπορεί να πυροδοτέσει χιλιάδες επιμέρους εκκρίξεις. Και αν δεν είσαι στρατευμένος σε κάποιο συγκεκριμένο στρατόπεδο, αν δεν εξυπηρετείς κάποια ιδεολογία, γιατί να καείς σε αυτό το στρατόπεδο. Η ιδιαία λογοτεχνία έχει δικές τις ναρκες, ξέρουμε πάρα πολλές, κινδυνεύσεις από πάρα πολλές εκκρίξεις, γιατί να προσθέσεις κι άλλες. Όμως η γοητεία της ιστορίας παραμένει και περιμένει. Περιμένει το μυθιστόριμα που θα έρθει ανεξέλεγκτο, απίθαρχο, μόνιμα εξεγερμένο, όσο φίλοι να είναι, περιμένει να συναντηθούν σε αυτή τη γέφυρα που έλεγα, εκεί όπου η ιστορία θα κοντοσταθεί και το μυθιστόριμα θα προχωρήσει λίγο παραπέρα. Γιατί μπορεί και γιατί θέλει. Εκεί όπου η ιστορία σεβαίνεται την επιστήμη της, την επιστήμη σας και σταματά, εκεί το μυθιστόριμα θα έρθει και θα τρυπώσει και θα σκαλίσει και θα αναρωτηθεί και θα μυρίσει και θα δώσει λέξεις και ήχους και χρώματα και γεύσεις και συναισθήματα. Αλλά όχι απαντήσεις, γιατί ούτε η ιστορία ούτε το μυθιστόριμα νομίζω υπάρχουν για να τις δίνουν. Και των δύο οι αναγνώστες καλούνται να περπατήσουν μόνοι στα ναρκοπέδια αυτά και να βγάλουν τα δικά τους συμπεράσματα. Είμαστε πάντα αντιμέτωποι με τον χρόνο, είναι και αυτή μια περίεργη σχέση, θηριοδαμαστή και θηρίου, χωρίς να είναι ξεκάθαρο ποιος είναι ποιος. Ειδικά τώρα αυτή τη στιγμή που μιλάμε, που έχουμε κλείσει τον χρόνο σε ένα περίεργο μαντρί, σε ένα κλουβί που γράφει απ' έξω 200 χρόνια από την εθνική μας επανάσταση. Μαζευόμαστε γύρω γύρω και τον περιεργαζόμαστε αυτόν τον χρόνο, λίγο περίεργη, λίγο επιφυλακτική και αναρωτιόμαστε τι μπορούμε να τον ταΐσουμε για να τον κρατήσουμε ζωντανό, αλλά όχι και υπερβολικά, γιατί αν παραζοηρέψει ο μαντρωμένος αυτός χρόνος, μήπως και ξαφνικά μας ξεφύγει και δεν μπορούμε να τον χειριστούμε. Γιατί κι εκείνος μας κοιτά μέσα από το κλουβί του ηρωνικά, μέσα από τα κάγγελά του και τα κουφτερά του δόντια στράφτουν και υποψιαζόμαστε ότι αν ήθελε θα μπορούσε ανά πάση στιγμή να δραπετεύσει από το κλουβί και να μας επιτεθεί βρυχόμενος και να σας δω λοιπόν τι έχετε να πείτε για μένα. Και πίσω τους τυχίζονται σκοτεινές και αμέτρητες οι στρεπιές όλων εκείνων που βρίσκονται κλεισμένες μαζί τους αυτό το κλουβί. Όλοι εκείνοι που όπως λέμε έγραψαν ιστορία και μας κοιτούν βουβή πίσω από το χρόνο. Ή άνθρωποι, άντρες και γυναίκες που έζησαν τη βιολογική τους ζωή, και μετά τόσες και τόσες άλλες που ίσως δεν ήθελαν, ίσως δεν επενδύωξαν. Στυχίζονται κάποιοι φωτισμένοι κι άλλοι λιγότερο και κάποιοι με παραμορφωτικές αποχρώσεις και μας κοιτούν με ίσως και λίγο παράπονο ή και φόβο δικαιολογημένο. Γιατί όπως όλοι οι νεκροί, διάσημοι κι άσημοι, είναι ανυποροι να αφηγηθούν τη δική τους ιστορία. Να εξηγήσουν, να απολογηθούν ή να διαμαρτυρηθούν. Ανυπεράσπιστε απέναντι στις προθέσεις, διαθέσεις και δυνατότητές μας. Και έτσι μέσα σε αυτές, μέσα από αυτές, ευλογημένοι ή καταδικασμένοι με τις πολλές άλλες τους ζωές που εμείς τους δίνουμε. Ανυπεράσπιστε γιατί αποτελούν τυλία εμάς των ζωντανών, που φιλοδοξούμε να μιλήσουμε ή να γράψουμε για αυτούς λιγότερο ή περισσότερο σοβαρά, με λιγότερη ή περισσότερη προσοχή και σεβασμό, με λιγότερη ή περισσότερη ιστορικότητα ή μυθοπλασία. Αυτοί οι παντοτινοί όμοιροι της ιστορίας έζησαν και θα ζήσουν πολλές ζωές ακόμα ανάλογα με την κάθε εποχή που θα καταπιαστεί μαζί τους με το δικό της τρόπο. Ανάλογα με τον κάθε μελετητή ή αφηγητή που θα δώσει τη δική του εκδοχή για αυτούς. Γιατί έτσι είναι η ανθρώπινη φύση και έτσι είναι και η ανθρώπινη ιστορία. Όλα περνούν μέσα από τη ματιά εκείνου που τα εξετάζει σήμερα, μέσα από το παρόν που συνειδητάει, όχι κρίνει τα πάντα. Και αυτό το παντοδύναμο παρόν είναι η αυθαιρεσία της ιστορίας που συναντά εκείνη της λογοτεχνίας. Έτσι το κάθε ιστορικό πρόσωπο μπορεί να γίνει μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου ιστορίας όσο και μέσα από ένα μυθιστόριμα ήρωας ή προδότης, επαναστάτης ή προσκυνημένος, εχθρός ή φίλος, τρελός ή οραματιστής, αυταρχικός, πεφωτισμένος ή οπισοδρομικός, φιλελεύθερος ή δικτάτορας, πρωταγωνιστής ή μια μικρή ασήμαντη λεπτομέρεια, μια κουκίδα ανάξια της προσοχής μας. Ποιος ήταν ο Καποδίστριας? Σήμερα εγώ ακόμα δεν ξέρω να απαντήσω. Δεν βρήκα πουθενά την απάντηση. Νομίζω ότι γνωρίζω περίπου πού πήγε, περίπου τι είπε, περίπου τι έκανε, αλλά γιατί? Γιατί επέλεξε αυτή τη ζωή, γιατί ας πούμε εγκατέλειψε ότι είχε κερδίσει για να έρθει στη χώρα αυτή που τον περίμενε κόπος, κούραση, αποτυχίες, έχθρες και εχθροί. Γιατί να μην χαϊδέψει αυτιά, γιατί να μην κάνει συμμαχίες, γιατί να συνεχίσει γνωρίζοντας από ένα σημείο και μετά ότι τον περίμενε βέβαιος θάνατος, άδικος, άτημος θάνατος, βίαιος. Πώς να τα ονομάσω εγώ όλα αυτά κοιτώντας τα με τα μάτια μου του σήμερα, αυτά που δεν περνούν μέσα από τις επιστημονικές αναλύσεις, αυτά που ανήκουν στο αόρατο και αχαρτογράφητο σύμπαν της ανθρώπινης ψυχής. Να τα πω αυτοθυσία, ηρωισμό, πείσμα, τύφλωση. Να τον αποκαλέσω πισματάρι, μεγαλοφύη, αφοτοκαταστροφικό, δόλιο, άγιο. Μέσα από το κλουβί της η ιστορία δεν μου απαντά. Με κοιτάει ηρωνικά και ψηφυρίζει, για να είσαι εδώ λοιπόν και σένα τι έχεις να μας πεις. Και βέβαια δεν μου απαντά και ο ίδιος, αποσυρμένος για πάντα στη σιωπή του. Άρα μου μένει μόνο η λογοτεχνία. Περίεργη, απίθαρχη και μόνιμα εξεγερμένη. Η λογοτεχνία μπορεί και ξέρει να παραβιάζει κλειστές πόρτες. Όχι για να δώσει απαντήσεις, αλλά για να πλησιάσει, να μυρίσει, ίσως λίγο να αγγίξει. Γι' αυτό πιστεύω ότι τελικά, η σχέση ιστορίας και λογοτεχνίας δεν αφορά στα όρια, αλλά στις γέφυρες μεταξύ τους. Εκεί όπου παντρεύονται, κι αν όλα πάνε καλά, είναι ένας ωραίος γάμος, είναι ένας γάμος από έρωτα. Και μακάρι να υπάρξουν πολλές ακόμα τέτοιες γέφυρες, πολλές, όπου θα συναντώνται οι ζωές που τέλειωσαν, με εκείνες που αρχίζουν πάλι, που θα ανοίγει πάντα η κλέφτρα λογοτεχνία. Αυτά έχει να σας πω και σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Ευχαριστούμε πολύ την κυρία Καρολίνα Μέρμιγκα, η οποία μας μίλησε για τα όρια και για τη σχέση ανάμεσα στην ιστορία και στο μυθιστόριμο. Μας τόνισε τις διαφορές στην πρόσληψή τους, στους στόχους τους. Αναρωτήθηκε πολλές φορές με ρητορικά ερωτήματα για την έννοια του χρόνου, για τη σημασία του. Και βρήκε και το κοινό έδωθος και τις μεταξύ τους διαφορές. Περνάμε τώρα στην κυρία Άννα Ταμπάκη, η οποία θα μας μιλήσει για την αποτύπωση της κοινωνίας στην ελληνική κομμαδία του 19ου αιώνα, πολιτική κοινωνία σάπηρα και κομμαδία ειθών. Η κυρία Ταμπάκη είναι ομότιμη καθηγήτρια θεατρολογίας και ιστορίας του θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Κυρία Ταμπάκη, καλώς ήρθατε. Έχετε το λόγο. Καλημέρα σας, κυρία Πρόεδρε, αγαπητή συνάντηση. Θα προσπαθήσω να κάνω share το PowerPoint, επειδή χθες είχαμε κάποια προβλήματα. Αν δεν το πετύχω, θα περάσω... Αν το έχετε ανοιχτό στην επιφάνεια εργασίας. Ναι, το ξέρω, αλλά άλλαξε υπολογιστή και δεν μου δίνει αυτό που θέλω τώρα. Λοιπόν, νομίζω τα κατάφερα. Όχι, δεν τα κατάφερα. Πρέπει να σας κάνει... Λοιπόν, κοιτάξτε... Συνδιαχειριστεί ο τεχνικός μας. Μ' έχει κάνει, με έχει κάνει. Γραφείο Εργασίας. Για να μη σας καθυστερήσω, θα περάσω... Θα με ακούσετε, μόνο θα μου δώσετε ένα λεπτό να κλείσω το zoom στο laptop που έχω. Δυστυχώς θα σας το διαβάσω. Θα χάσετε κάποιες ωραίες ειδατογραφίες που είχα επιλέξει. Δεν πειράζει. Ένα λεπτό, σας παρακαλώ πολύ. Λοιπόν... Ωραία. Λυπάμαι γι' αυτό. Είχα επιλέξει κάποιες ειδατογραφίες που ακριβώς μέσα από την αναπαράσταση καθενίων περίπου της 3ης δεκαετίας του 19ου αιώνα και λίγο μετά μας δίνουν αυτό το μυκτό σχήμα που είχε η νεοελληνική κοινωνία με επίκεντρο κυρίως στην Αθήνα. Δηλαδή τις εντοιμασίες, τον τρόπο, τη στάση των ανθρώπων και τα λοιπά. Το πιο χαρακτηριστικό είναι το πρώτο από αυτά είναι εντελώς κλειστό. Έχει μόνο μία πόρτα. Είναι πολύ γνωστό το καθενίων της Ευρώπης 1857. Ενώ το ιστερότερο που βρήκα έχει ανοιχτά παράθυρα, μεγάλη πόρτα. Κάπως δηλαδή αντίστοιχο με αυτό που ξέρουμε σήμερα. Στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου η κομοδία άνοιξε ήδη από τον 18ο αιώνα ένα παράθυρο στην πραγματικότητα. Αυτό ξεκινάει θα έλεγα με την επτανησιακή παραγωγή η οποία βρίσκεται ακριβώς, η ιδιωτυπία της, στο χαρακτήρα της κοινωνικής άτειρας που εμπεριέχει η πρωτότυπη παραγωγή. Και εδώ έχουμε ορισμένα έργα από τα πιο παλιά, την κομοδία των ψευτογραφιτών 1745 που αναφέρεται σε κάποιους κομπογιανίτες, οι πυρότες οι οποίοι φτάνουν στη Ζάκυνθο και προσταθούν να κοροϊδεύσουν τους κατοίκους. Τους χαμένους μωραΐτες και τα δύο είναι έργα του Σαβώγια Ρούσμελη και τον περίφημο χάση του Δημητρίου Γουζέλι. Η κοινωνικής άτειρα αυτής της περίοδος βέβαια έχει κυρίως ηθογραφικό και αυτοκριτικό χαρακτήρα. Δηλαδή, στοιχεία περισσότερο μαχητικά που θα οδηγήσουν στην πολιτική σάτειρα θα εκολλαυστούν στον 19ο αιώνα σε συστηχεία με τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Για παράδειγμα, για να κάνω μια σύνδεση με την κομοδία των ψευτογραφιτών το 1834 εκδίδεται στην Αίγινα η μετάφραση ενός μολιαρικού έργου που θα το θεωρούσαμε εντελώς αυτό. Ο καταφαντασίαν ασθενής σε μετάφραση του Κωνσταντίνου Ράνφου. Εδώ όμως ο μεταφραστής δηλώνει στον πρόλογο ότι επιδιώκει μέσα από αυτή τη μετάφραση να στηλητεύσει με το πόνυμά του την αγιρτία και την ημιμάθεια, τον τσαρλατανισμό τους περιφερόμενους πρακτικούς γιατρούς, μάλλον για τους κομπογιανίτες που αποτελούν μια πληγή της ελληνικής κοινωνίας. Βλέπετε πώς η συνάφεια με ένα κείμενο του 1745. Το ότι χρησιμοποιείται μια μετάφραση για στόχους παρόμοιους δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο γιατί αργότερα έχουμε πολλές παρόμοιες περιπτώσεις και αναφέρομαι σε μία, μάλιστα είμαστε στο κλαίσιο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα της περίφημης διασκευήσης στα καθημάδια, δηλαδή μιας διασκευαστικής ελευθερίας που έχουν στην ρεφή, έχουμε μια αναπάντεχη εμφύτευση επίκερων στοιχείων της πολιτικής ζωής της εποχής, μα πάρα πολύ έντονη πολιτική κριτική στην περίπτωση μιας σφασοκομωδίας του Μολιέρω στις πανουργίες του Σκαπίνου. Ένα έργο το οποίο δημοσιεύεται μάλιστα, αν είναι αληθινός ο τόπος έκδοσης γιατί είναι πολύ έντονη πολιτική κριτική σε αυτό, στην Κωνσταντινούπολη το 1847. Αλλά για να ξεκινήσουμε τώρα με τον 19ο αιώνα, στο σύνολό του, στη διάρκεια του δημιουργήθηκαν τα εθνικά κράτη στα Βαλκάνια. Αυτό επέφερε με τη διατύπωση μιας πολιτισμικής πολυμορφίας σιγά σιγά αλλά εξέφερασε με έναν τρόπο και συγκλίνουσες πορείες στο πεδίο των γραμμάτων και του θεάτρου που μας ενδιεφέρει εδώ και κυρίως τις κωμοδίες. Στην κωμοδιογραφία δηλαδή συμπλέουν δύο στοιχεία. Καταρχήν η διασκευή στα καθημάς, εμείς λέμε εξελιμισμός αλλά υπάρχει και εκβουλγαρισμός και εκρουμανισμός και λοιπά, όταν πρόκειται για μετάφραση και ο προσανατολισμός της πρωτότυπης παραγωγής στην πολιτική και κοινωνική κριτική με έμφαση στην κριτική των ηθών. Γιατί τώρα, γιατί τα κοινωνικά προβλήματα είναι περίπου ταυτόσυμα όπως καταλαβαίνετε. Δημιουργείται ένας κρατικός μηχανισμός για πρώτη φορά, εθνικός, διατυπώνεται μια διοικητική, διαμορφώνεται μια διοικητική ιραρχία, πάλι κάτι το πρωτόγνωρο, που συνεπιφέρει μια νέα κοινωνική διαστρομάτωση. Έχουμε λοιπόν όμως παλινδρομίσεις, αντιφάσεις πολύ έντονες αυτών των κοινωνιών που οφείλουν να αποκτήσουν ένα εξαστισμένο ευρωπαϊκό πρόσωπο και το θέλουν και δεν το θέλουν. Έχουμε καταπλειοψηφία να κάνουμε με κοινωνίες ευερόφωτες, δηλαδή παίρνουν τα φώτα από τη Δύση, παρόλο που για την ελληνική πραγματικότητα το στοιχείο της αρχαιολατρίας παραμένει συνεκτικός της εθνικής παιδείας, αν και κάποτε καταλήγει πηγή κομικής σύγχυσης. Όμως έχουμε στη χαριτωμένη μονόπρακτη κωμοδία του Δημητρίου Κορομιλά «Ο θάνατος του Περικλέους» 1884. Έργο που έχει πεχτεί πάρα πολύ και ήταν ιδιαίτερος αγαπητός στο τέλος του 19ου αιώνα. Ενώ λοιπόν οι κύριοι, σε εισαγωγικά της συγκροφιάς, ο Πεθερός και ο υποψήφιος Γαμπρός, τυρβάζουν υψηλοφρόνος περί ιστορίες και έρχονται σε έντονη συγκρούση αν ο θάνατος του Περικλέους ωφέλησε ή όχι την Ελλάδα και μάλιστα μπαίνει και ένα θέμα ας πούμε εντοπιότητας εδώ. Ο Πεθερός που είναι Αθηναίος είναι υπέρ του Περικλή, ο υποψήφιος Γαμπρός που είναι Πελοπονίσιος κατά, υπέρ των Σπαρτσιατών. Οι υπηρέτες συγχέουν τον Περικλή, τον αρχαίο Περικλή, με το λαϊκό κωμικό τύπο του Φασούλη, που ήταν ιδιαίτερος αγαπητός τότε, τον Περικλέτο. Οι κοινωνίες της Νοτιοτολικής Ευρώπης συντηρούν μια υποδιαμόρφωση αστική τάξη, προσπαθεί να διαμορφωθεί, η οποία είναι στραμμένη κυρίως στη Δύση. Είναι ξενομανείς, γαλομανείς και μιμείται μεν φανατισμό, βέβαια, τις δυτικές μόδες. Οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί, η κοινωνική αστάθεια και η κοινητικότητα αποτελούν συγκρουσιακά στοιχεία σε αυτές τις κοινωνίες. Και όπως καταλαβαίνετε, όλα αυτά συνθέτουν μια πολύ πλούσια γκάμα κωμικού, την οποία εκμεταλλεύονται οι θεατρικοί συνερφείς, διακομωδώντας τις ακρότητες και τα κακώς κείμενα της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Στον αρχόμενο 19ο αιώνα, δηλαδή στα χρόνια του διαφωτισμού, η έμφαση δίνεται στον διαπαιδαγωγητικό χαρακτήρα της κωμωδίας, που αποτελεί εξάλλου όπλο στη μάχη του διαφωτισμού για τη διόρθωση των ισθών. Και εδώ το πιο ισχυρό παράδειγμα είναι η τολμηρή διασκευή του φιλάργυρου του Μολέρου, του δημοφιλούς 60 δελώνι, από τον Κωνσταντίνο Οικονόμο, ένα έργο που βγαίνει στη Βιέννη το 1826. Μέσα από αυτό εισάγεται η έννοια της εθνικής κωμωδίας, εισαγωγικά, και σφραγίζει με τις λύσεις που προτείνει ο Οικονόμος όλων τον 19ο αιώνα και ίσως προπαγανδίζει με θετικό τρόπο την έννοια της διασκευής σε βαλκανικό επίπεδο. Είπε μεταπαναστατική παραγωγή προσονατολίζεται αρχικά στην κωμωδία ειθών, λίγο μετά στην πολιτική και κοινωνική σάτυρα, ενώ μετά το 1850 στρέφεται σχεδόν εξολοκλήρου στην κωμωδία ειθών. Και ας έρθουμε σε ορισμένους συγγραφείς. Πρώτα απ' όλα στον πολύ γνωστό Φενεριώτη Αλέξανδρο Ρίζο Ραγγαβή, ο οποίος γράφει και το πρώτο θα λέγαμε εργάκι στο ελεύθερο κράτος. Τον γάμο Άννεφ Νύμφης, κωμωδία ειθών, με πολλά μολυερικά δάνεια, που γράφεται στο Ναύπλιο το 1832, κατόπιν ας πούμε συζητήσεων σε σαλόνια του Ναυπλίου, δεν μπαίχτηκε ποτέ διότι δεν μπορούσε να βάλει γυναικεία πρόσωπα, το έγραψε χωρίς ηρωίδα γυναίκα, τελικά δεν μπαίχτηκε. Αυτό το έργο εκδόθηκε αργότερα με τον παραλλαγμένο τίτλο Ο Μνηστήρ της Αρχοντούλας. Ερχόμαστε τώρα στο πολύ σημαντικό και πολύ γνωστό, παίχτηκε και πρόσφατα σε σκηνοθεσία του Βαγγέλη Παπαβασιλίου, πολύ μεγάλη επιτυχία, του Κουτρούλιου ο Γάμος, 1845. Εύστοχη κοινωνική σάτυρα που διαδραματίζεται στην Αθήνα. Ο Ράφτης Μανώλης Κουτρούλης ερωτεύεται την Ανθούσα, κόρη μεσοαστικής οικογένειας θα λέγαμε, που είναι ερωτευμένη με ένα νεαρό αστυνόμο, το Λιονίδα. Βλέπετε και τη χρήση των ονομάτων. Για να αποφύγει τον επίδοξο γαμπρό, χωρίς να εναντιωθεί όμως τη θέληση του πατέρα της, η Ανθούσα βάζει ως όρο για το γάμο να γίνει ο αγράμματος Κουτρούλης υπουργός. Κάτι το οποίο το συναντάμε σε πολλές κωμοδίες αυτό το μοτίβο, με αποκορύφωμα το γενικό γραμματέα του Καπετανάκη, που θα δούμε στο τέλος. Ο Κουτρούλης αρχίζει την προεκλογική του καμπάνια, χρησιμοποιεί όλα τα μέσα που του προτείνονται και φαίνεται ότι κατορθώνει αρχικά. Αυτό που αρχικά έμοιαζε ακατόρθωτο, τον επεφημούν κτλ. Η Ανθούσα τον παντρεύεται, αλλά αποδεικνύεται ως το τέλος ότι ο Ράφτης έχει πέσει στη θήμα επιτυδίων που έχουν εκμεταλλευτεί απλώς την αφέλειά του. Και ερχόμαστε στον ΔΑΚ Βυζάντιου, στον Δημήτριο Κωνσταντίνου Χατζιασλάνη Βυζάντιου, με βέβαια με πιο γνωστό έργο, τη Βαβυλωνία, πρώτη έκδοση 1836. Έχει γράψει όμως και το Σινάνι, έργο που εντάσσεται με παραλλαγές των τσιμπούνι, θα λέγαμε, του καμβάδερας στη σειρά κομωδιών, που μετά τον Ικωνόμο εκμεταλλεύτηκαν το κλασικό μοτίβο του ερωτόλυπτου και φυλάριου γέρου, τη γυναικοκρατία, Αθήνα 1841, μια σάτυρα ειθών της αθηναϊκής κοινωνίας, που μας θυμίζει και λίγο Αριστοφάνι και Χιδάνι από τον Μωλιέρο, και τον Κόλεκα, που είναι μεταθανάτια έκδοση. Βεβαίως για πολλούς λόγους θα σταθώ στη Βαβυλωνία, ένα έργο που αποικονίζει με ενάργεια μέσα από τον κεντρικό καμβά της γλωσσικής πολυμορφίας και ασυνωνεοησίας, τις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτισμικές διαφορές του νεογένειου του κράτους. Μια συντροφιά από Έλληνες, που προέρχονται από διάφορες γεωγραφικές περιοχές, γιορτάζουν την απελευθέρωση σε μια λοκάντα, δηλαδή σε μια ταβέρνα του ναυκλείου. Πρέπει να πούμε ότι το ναυκλείο της εποχής εκείνης, όπως συνάγεται από τα ιστορικά στοιχεία, έχει μια απόλυτη ρευστότητα πολιτική, είναι ανάμεσα στο παλιό και στο καινούριο. Υπάρχει σύγκρουση του παραδοσιακού πολιτισμού με το δυτικό πρότυπο. Ο επικισμός της πόλης με πύληδες, μωραΐτες, στερεοελλαδίτες, Μακεδόνες, Συπηρώτες, νησιώτες από τη Χίω, την Κύπρο, την Κρήτη, Σμυρνιούς, τα αυτό που λέμε τα πρωτεύοντα πρόσωπα του αγώνα, ανάμεσά τους βέβαια και οι δυτικοθρεμένοι φαναριώτες. Καθώς και πολλοί ξένοι επισκέπτες, όλο αυτό το μοσαϊκό δημιουργεί ένα κριτικικό πράγμα τάσεων και αντιθέσεων. Δηλαδή βλέπετε ότι ο πυρήνας της Βαβυλωνίας έχει μια ιστορική βάση. Δημιουργούνται παρεξηγήσεις μέσα στην ταβέρνα και συγκρούσεις λόγω των διαφορετικών ιδιωμάτων τους, που είναι ηθελημένα στην υπερβολή. Το θέμα, ας πούμε, της σύγκρουσης είναι η λέξη κουράδι που λέει ο κριτικός, που είναι το πρόβετο και ο αρβανίτης νομίζει ότι τον βρίζει. Ψακώνονται, φυλακίζονται, ύστερα από παρέμβαση της αστυνομίας και αφού ανακρίνονται, στο τέλος αφήνονται ελεύθεροι με απόφαση της κυβέρνησης και η κωμωδία κλείνει με εορταστικούς χορούς και τραγούδια. Η Βαβυλωνία μπορεί, όσοι θέλουν να τη δουν και όλες, γιατί έχει μια τελευταία παράσταση στη σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέ από το Εθνικό Θέατρο η οποία παίζεται σε live stream και θα επαναληφθεί. Τη θεωρώ καλή παράσταση. Εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα πολύ οξυδερκέ σκήμενο που έχει ένα βαθύτερο παιδαγωγικό και προτρεπτικό στόχο. Ο Βυζάντιος, δηλαδή, προτρέπει προς μια γλωσσική αναμόρφωση. Και είναι, βέβαια, ένα πολύτιμο κάτοπτερο της εποχής. Όπως είπαμε, η υπόθεσή της τοποθετείται με ακρίβεια μετά τη ναυμαχία του Ναυαρίνου, δηλαδή το 1827, στη Λοκάνδα, σε μια Λοκάνδα του Ναυπίου. Η σύνθεση των δραματικών προσώπων απειχεί τα διάφορα στρώματα υπαρκτά του ελληνισμού, τον φτωχό ελλαδικό χώρο και λίγο πονηρό, πως είναι ο πουλόπουλος, την εξουσία που προέρχεται από τα Επτάνησα και την εκπροσωπή ο αστυνόμος, τον σχολαστικό σοφολογιότητο, τους φαναριώτες που είναι φορείς της πνευματικής εξουσίας και ίσως αυτήν την ομάδα εκφράζει μέσος και ο ίδιος ο συγγραφέας. Θα μου επιτρέψει να διαβάσω δύο μικρά προσπάσματα από τη Βαβυλωνία, από την πρώτη πράξη, δεύτερη σκηνή. Ο Πελοπονίσιος μιλάει μαζί με τον Ανατολίτη. Πελοπονίσιος, προσέχτε τις σκηνικές οδηγίες για να δείτε το ίδιο, την ίδια τη γλώσσα του Βυζάντιου. Ισέρχεται και χαιρετά τον Ανατολίτη. Ώραν καλή της αφεντιά σου, Ανατολίτης. Καλώς το, καλώς το, κάτσε. Πελοπονίσιος, έχετε την εφημερίς, Ανατολίτης. Φημερίδα τέλεις, Πελοπονίσιος. Νες και την εφημερίς της Ελλάς, Ανατολίτης. Κοίταξε εκεί πέρα, τραπέζια πάνω κάτι χαρτιά είναι. Σακήν, τάχα, να μην είναι εφημερίδα, Πελοπονίσιος μάλιστα. Λαμβάνων από μία τράπεζαν την εφημερίδα, αναγινός και καθεαυτόν, Ανατολίτης. Ε, ύστερα εσύ μονάχο σου διαβάζεις, μονάχο σου ακούς, δεν λες και μεν να κανένα χαβαντίσει, νέο δηλαδή, γράφει εφημερίδα. Και από τη νέχτη σκηνή της δεύτερης πράξης, ο αστυνόμος εξετάζει τον Πελοπονίσιο, έχει γίνει πια η σύγκρουση. Ο αστυνόμος, ο Πελοπονίσιος, ο γραμματεύς και στρατιώτη. Αστυνόμος που είναι πτανίσιος, προς τους στρατιώτες. Φέρετε μου ρε, εκείνο το μουραϊτι, τον φέρνουν προς τον Πελοπονίσιον. Ποινομίσου, Πελοπονίσιος, πουλος, πουλόπουλος. Αστυνόμος, και πού είσαι γυαμά, Πελοπονίσιος, απ' την Πελοπόννησος. Αστυνόμος, και πες δάκα κόρη και πού είσαι απ' το Μουρία. Και τι τέχνη κάμεις, Πελοπονίσιος, έμπορος. Πελοπονίσιος, πραγματευ... Συγγνώμη. Και τι θα πει, μου ρε, έμπορος, λέει ο αστυνόμος. Πελοπονίσιος, πραγματευτής. Αστυνόμος, όρσε κι εσύ διάολε, μάθες κι εσύ τζι ελληνικούρες. Πελοπονίσιος, προσέχτε το αυτό. Τι να δω, κυραστρονόμο, είμαι Έλληνας, ακούσμε και πρέπει να μιλώ με μάθησης. Και τώρα περνάμε σε ένα επίσης πολυμεστό παράδειγμα για τους προβληματισμούς της εποχής. Την εξάρτηση που έχει η κωμοδία από τις κοινωνικές πραγματικότητες, αλλά και τη βαθύτερη και βαθμία εξέλιξη και μεταλλαγή της, που είναι το παράδειγμα που δίνει ο Μιχαή Ιμιλτιάδης Χουρμούζης. Αγωνιστής και θεατρικός συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός. Το πραγματικό του όνομα ήταν Χουρμούζιος Τριενταφύλλου, σε διάφορες όμως φάσεις της ζωής του χρησιμοποιεί τα ονόματα Μιλτιάδης και Μιχαή. Ο Χουρμούζης έχει γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη, ήρθε στην Ελλάδα το Μάιο του 1921 και πολέμισε στην Επανάσταση. Αργότερα πήρε διάφορα αξιώματα και διετέλεσε και βουλευτής από το 1851-1856. Μετά έφυγε, γύρισε στην Κωνσταντινούπολη όπου και πέρασε το τέλος της ζωής του. Βέβαια γνωστός είναι κυρίως για τις θεατρικές του κωμωδίες, που έχουν βασικό χαρακτηριστικό την καυστική σάτυρα της ελληνικής κοινωνίας, μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Και νομίζω ότι ο Χουρμούζης ανακαλύφθηκε μετά την δικατορία, μετά το 1973, και παίχτηκε πολύ, γιατί τα έργα του είναι αρκετά πλαδαρά και δύσκολο να ανέβουν στη σκηνή. Το πρωτόλιό του, ο Λεπρέντης, είναι μια φαρσική κωμωδία χαρακτήρα, που φέρει τις επιδράσεις του παραδοσιακού είδους, με κεντρική τύπη. Έχουμε τον ερωτιάρι Γέροντο, ο Λεπρέντη, την προξενήτρα Περμαθούλα, όλα αυτά να καλούν στη μνήμη μας αντίστοιχες μορφές της παραδοσιακής ιταλικής κωμωδίας. Σύμφωνα όμως με νεότερη επτίμηση, το έργο συνιστά περισσότερο πολιτικό λίβελο παρά παραδοσιακή συμβατική κωμωδία με τη στενή έννοια του όρου. Να πούμε κάτι ενδιαφέρον, πώς επηρέασαν δηλαδή αυτά τα έργα του το βαλκανικό χώρο. Ο Λεπρέντης μεταφράζεται στα ρουμανικά και τυπώνονται στο Βουκουρέστη το 1848, ενώ έχουμε επίσης μια διασκευή του στα βουλγαρικά που εκδίδεται στο Σεμλίνο με το τίτλο Μικάλ Μιχαήλ θα λέγαμε από τον συγγραφέα Σάββα Δομπροπλόβδη. Ακολουθούν ο τυχοδιώκτης το 1835, εδώ το πρόσωπο που σε τηρίζεται είναι ο βαβαρός στρατηγός ΑΙΔΕΚ, ο στρατιωτικός εγγέφαλος της Αντιβασιλίας που είναι ο εκπρόσωπος μιας αρπακτικής ηγετικής τάξης η οποία ιδιοποιείται υψηλές θέσεις του κρατικού μηχανισμού και επιαξερεί το δημόσιο χρήμα. Ο υπάλληλος το 1836, στο οποίο στιλητεύει τον Κόλακα και ανήκαν ο γραφειοκράτη, που πειθηκίζει αντιγράφοντας ξένα πρότυπα στην αδημασία και τη συμπεριφορά. Εδώ αν αλλάξουμε τη γλώσσα, που εκεί το κυρίαρχο ήταν η Γαλλομανία και το κάνουμε Αγγλομανία, θα έχουμε μια πολύ ωραία εικόνα της εποχής μας, θα έλεγα. Τον Καρτοπέχτη, άλλο έργο, το 1839, μια κωμωδία ειθών που βεβαίως, το καταλαβαίνετε από τον τίτλο, καυτηριάζει το πάθος της χαρτοπεξίας που διακατέχει τις ανώτερες τάξεις. Ακολουθεί ένα λανθάνο έργο χορός που έχει θέμα τη διαφθορά των ειθών και έχουμε και τα όψιμα έργα του όταν γυρνάει πια στην Κωνσταντινούπολη, 1865, Μαλακόφ, που το όνομα προέρχεται από ένα τοπονίμιο αλλά είναι μια πολύ φαρδιά φούστα που φορούσαν εκείνη την εποχή οι γυναίκες και για να μπουν στο καραβάκι, στο βαπποράκι στην πόλη, έπρεπε να πληρώσουν διπλό εισιτήριο. Βέβαια, πίσω από αυτό υπάρχουν και ανοίξεις κοινωνικής κριτικής για τους Έλληνες που πλούτισαν από το εμπόριο στην περίοδο του κριμαϊκού πολέμου. Έχει γράψει και τον οψίπλουτο, τον νεόπλουτο δηλαδή, 1878, έχει μεταφράσει τον πλούτο του Αριστοφάνη πριν φύγει για την πόλη στα νέα ελληνικά και τέλος είναι γνωστή παρέμβασή του στη Βουλή των Ελλήνων κατά του ξενόφερτου ιταλικού μελοδράματος και υπέρ ενός εθνικού θεάτρου. Η κομοδία Ιθών κερδίζει ασφαλώς το προβάδισμα μετά του 1860 και τώρα έχουμε πλησσόρα μεταφρασμένων και πρωτότυπων μονόπρακτων κομοδιών που γίνονται πολύ της μόδας γιατί παριστάνονται στη σκηνή μετά το πέρας της παράστασης του σοβαρού έργου της τραγωδίας ή του ιστορικού δράματος. Από της πλέον δημοφιλής είναι η κόρη του Παντοπόλου που είναι γνωστή και ως η κόρη του Μπακάλι του Άγγελου Βλάχου σημαντικής προσωπικότητας της εποχής η οποία αναφέρεται στη νεαρή Αρσακιάδα Μαριγό κόρη του Κερθανάση του Μπακάλι η οποία καθώς είναι παρασυρμένη από τα ρομαντικά γαλλικά μυθιστορίματα της εποχής πέφτει θύ με ενός υπηρέτη πρεσβείας με φανταχτερή λιβραία που τη φλερτάρει. Το απατηλό όνειρο της Μαριγός βέβαια αποκαλύπτεται μέχρι όμως να αποκαλυφθεί το υποθάλπι και η μητέρα της σταμάτα ενώ ο πατέρας εκφράζει την κοινή λογική του απλού ανθρώπου. Η αβλέα πέφτει με τα ακόλουσα λόγια του κ. Θανάση τώρα σκαθήσει στην καραντίνα ώσπου να ξεριστεί το κεφάλι της από τα γαλλικά της, από το πιάνο της, από το χορό της και ύστερα βλέπω με. Και ερχόμαστε στον λόγιο γεννημένος στη Σάμου αλλά έχοντας περάσει τη ζωή του στην Κωνσταντινούπολη δάσκαλο δημοσθένη Μισιτζή ο οποίος μας κληροδοτεί τον εξαιρετικά δημοφιλή Φιάκα. Ένα έργο το οποίο έχει μια πανελλήνια επίχηση είναι δίπρακτο αλλά παίζει τόσο μονόπρακτο. Παίζεται για πρώτη φορά στις 7 Ιουνίου του 1871 στο σύλλογο ενυψωμαθή στην Κωνσταντινούπολη. Και εδώ έχουμε το ίδιο μοτίβο μεγαλομανίας και εξαπάτησες από έναν απατεώνα, το Φιάκα, που έχει και πολλά ονόματα όπως οι απατεώνες, ο οποίος παριστάνει τον Γερμανό Αριστοκράτη όταν πάει να αποκαλυφθεί, τον Βαρώνο που βρίσκεται incognito στην πόλη. Η νεαρή Ευανθεία, που επίσης είναι συνεπαρμένη από τα γαλλικά μυθιστορίματα που διαβάζει μεταμανίας, ανήκει δε στην ανερχόμενη εμπορική αστική τάξη της πόλης, γίνεται εύκολο θύμα εξαπάτησης από τον Φιάκα. Ο Φιάκας είναι ένα περίεργο έργο διότι έχει περάσει μετά στη λαϊκή λογοτεχνία και έχει πάρα πολλές εκδόσεις στην Αθήνα. Οι παλιότεροι δε, οι παππούδες μας, τον ήξεραν να παίξουν σε όλη την Ελλάδα και στο νησιοντικό χώρο και στην Αθήνα. Και έρχομαι στο τελευταίο παράδειγμα, υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα, αλλά διάλεξα τα πιο κενρικά. Το τέλος του αιώνα πια, που έχουμε την κυριαρχία, πρώτα απ' όλα το θέατρο έχει νέα ρεύματα που έχουν εισβάλλει, στην κομωδία έχουμε κυρίως την κυριαρχία του κομιδιλίου, που είναι αρκετά ανώδυνο είδος, και του βουλεβάρτου, κλείνει όμως αυτή η καμπή του αιώνα με μια αξιόλογη υπέρβαση και αυτή δεν είναι άλλη απ' τη δυσδυτική κοινωνική σάτυρα του Ηλία Καπετανάκη, ο Γενικός Γραμματεύσης, έργο το οποίο εκδίδεται το 1893. Εδώ έχουμε ένα συγγραφέα με οξυδερκέστατο βλέμμα, που αναπαριστά συμπεριφορές και συνήθειες, που χαρακτηρίζουν την αθηναϊκή κοινωνία της εποχής, θα λέγαμε ότι είναι μια συλλογική, ας πούμε, κριτική των ηθών και των οντροπιών. Και νομίζω ότι με αυτό το πολύ ενδιαφέρον και πολύ πλευροκείμενο μπορούμε να κλείσουμε την εισήγησή μου. Σας ευχαριστώ. Εμείς ευχαριστούμε, κυρία Ταβάκη, για την δυνατότητα που μας δώσατε να ταξιδέψουμε μέσα από την κωμοδία και γενικότερα από το θέατρο και να δούμε πώς αυτά αντικατοπτρίζουν την κοινωνία. Έχω μερικές ερωτήσεις πλέον και περίπου 20 λεπτά για να απαντηθούν. Ξεκινάω από την πρώτη ερώτηση. Απευθύνεται προς την κυρία Μέρμιγκα από τον Παναγιώτη Κιμουτζή. Διαβάζω την ερώτη διατυπωσή της. Εξαιρετικά ενδιαφέρονται όλα όσα μας είπατε για τη σχέση ιστορίας λογοτεχνίας. Σας ευχαριστούμε θερμά. Πώς αισθάνεται ένας λογοτέχνης όταν προσπαθεί να αποδώσει επίθετα σε ένα υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο. Και κυρία Μέρμιγκα, αν σας είναι εύκολο να σας δώσω και το δεύτερο ερώτημα. Είναι από την κυρία Ελένη Γερούς προς τη σάς. Για τις σκέψεις σας. Συγχαρητήρη για τις σκέψεις σας σχετικά με τη σύνδεση λογοτεχνίας και ιστορίας. Και το ερώτημα αφορά τον εκδοτικό οίκο στον οποίο εκδόθηκε το μυθιστόριμά σας για τον Καποδίστρη. Αυτά τα δύο. Ευχαριστούμε πολύ. Το δεύτερο είναι η εκδόσεις Μελάνη. Νομίζω ότι σας καλύπτω. Όσο στο πρώτο είναι πιο δύσκολο. Γιατί φαντάζομαι για τον κάθε συγγραφέ είναι διαφορετικό. Εγώ κυρίως αισθάνομαι φόβο και συστολή. Γιατί όπως εξήγησα με ενέπνευσε θαυμασμός. Χρησιμοποιώ τη λέξη ήρωας με όλες τις τις έννοιες. Ο ήρωας είναι κάτι που μπαίνει στα όρια της μυθοπλασίας. Βρίσκεται στην παράδοσή μας. Ξεκινάει από τον Όμυρο, έτσι το βλέπω εγώ. Και επομένως υπάρχει ένα δέος. Και ειδικά έχει σχέση με ποιον ασχολείς. Αισθάνθηκα από την αρχή ότι δεν ήθελα να τον προσβάλλω. Αυτό που λέω να ανοίξω κλειστές πόρτες. Με μεγάλη προσοχή το κάνω. Να έχω το αναπετούμενο να μην προσβάλλω αυτό που ήδιος ήθελα να προφυλάξει. Γιατί ως προσοχημένο πρόσωπο αισθάνθηκα ότι ο ίδιος δεν είναι τυχαία ότι ξέρω με τόσο λίγα. Κάποια πράγματα προσπαθούσε να προφυλάξει. Είπα αυτό, ότι είναι ανυπεράσπη στη νεκρή. Επομένως εγώ με μεγάλη προσοχή να μην προσβάλλω. Το οποίο πρέπει να πω ότι από λογοτεχνικής απόψας μπορεί να είναι μειονέκτημα. Ότι η λογοτεχνία πρέπει να είναι άφοβη ας πούμε και λίγο αιρετική. Και γι' αυτό σε αυτό το σημείο υπάρχει ένα θέμα με τα ιστορικά μυθιστορίγματα. Κάποιοι δεν έχουν αυτό το πρόβλημα. Εγώ το έχω. Ευχαριστούμε πολύ. Είπα άλλη για όλα. Περνάμε στα ερωτήματα για την κυρία Άννα Ταμπάκη. Κυρία Ταμπάκη, ο Γιάννης Ομπέτσας ρωτά, πευθυνόμενος σε σας, σας λέει τα εξής. Πολλά συγχαρητήρια για την ειδική σας εισηγήση. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι τα θεματικά μοτίβα της κοινωνικής και πολιτικής άτειρας των 19ου αιώνα αντανακλούν αυθεντικά τα ζητήματα που αντιμετωπίζει η ελληνική κοινωνία. Ή ότι κυρίως επιχειρούν να μη μυθούν βασικά πρότυπα που έρχονται από την Ευρώπη. Θα σε διατυπώνω, δεν ξέρω, θέλω και να σταματήσω ή να διατυπώσω και το δεύτερο. Ας το απεντήσω σε αυτό. Ναι, να απαντήσω, ωραία. Πιστεύω ότι όσο είναι μεγάλο βασμό, αντικατοπτρίζουν στιγμές. Μου λέει κατακτηριστικό παράδειγμα, είναι η βαπηλονία. Λίγο, κάποιοι έχουν ανοιχτά μικρόφωνα και παρενοχλούν, αν γίνεται, να κλείσουν τα μικρόφωνα όσοι δεν εμπλέκονται στη συζήτηση για να ακούγεται η κυρία Ταμπάκη καλύτερα. Συγγνώμη, συνεχίστε. Λοιπόν, θεωρώ, ας επαναλάβω, θεωρώ ότι σε μεγάλο βασμό αντικατοπτρίζουν αληθινά προβλήματα. Εξάλλου επέλεξα συγγραφείς γιατί υπάρχουν πολλοί, οι οποίοι είναι μαχητικά διατυπώνουν τους απόψους τους. Στην περίπτωση της Βιλωνίας εξήγησα ότι αυτά που περιγράφει με υπερβολή βέβαια ο Βυζάντιος, γιατί το θέατρο έχει και το στοιχείο της κάποιας υπερβολής. Είναι στοιχεία που βγαίνουν από την κοινωνική ζωή εκείνης τη στιγμή στο Νάκπλιο, που είναι ας πούμε η νέα πρωτεύουσα του κράτους με όλες αυτές τις αντιφάσεις. Στην περίπτωση του Χουρμούζι, ο Χουρμούζις είναι αγωνιστής. Μάλιστα, αν είχαμε το PowerPoint θα βλέπατε και ότι κρατούσε την πορεσία της Χουστανέλλας ο Χουρμούζιος στην Ελλάδα. Πιστεύω ότι όλα αυτά που γράφει είναι αγωνιστικά, δεν είναι υπερβολικά. Και είναι χαρακτηριστικό ότι μπαίνουν και σε μεταφράσεις επίσης που δεν ήταν αλόγου να μπουν. Δηλαδή αυτές οι πανουργίες του Σκαπίνου, όταν τις διάβαζα, είχαν τόσο έντονη πολιτική κριτική για τα χώματα της εποχής, για τον Κολέτι, για διαφορηστορικά πρόσωπα. Τι να μηνυθούν. Βεβαίως υπάρχουν επιτράσεις, αλλά νομίζω ότι πραγματικά και το ίδιο ισχύει βέβαια και για τον Καπετάρι. Είναι μία τρομερή κριτική της ζωής, πάλι το ίδιο μοτίβο, δηλαδή ο αγράμματος, ο οποίος καταφέρνει να γίνει γενικός γραμματές λαγώνοντας. Μία κοινωνία που σας λέω ότι σε πάρα πολλά σημεία, αν τα διαβάζει κανείς, νομίζει ότι βλέπει την πραγματικότητα διαχρονικά. Ευχαριστούμε. Πάμε στο δεύτερο ερώτημα. Από τον κ. Παναγιώτη και η Μουτζή για σας. Ότι πως οι εφημερίδες και τα περιοδικά χρησιμοποιούν τον θεατρικό λόγο για να πεικονίσουν την ίδια την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Κατά τη γνώμη σας. Σε ποιο βαθμό δηλαδή αν δημοσιεύονται. Υπάρχει ένα θέμα με τον τύπο δηλαδή πότε αρχίσουν και δημοσιεύονται λογοτεχνικά και θεατρικά κείμενα. Αυτό δεν συνδένει από την αρχή. Ο τύπος εξελίσσεται. Ναι αν υπολογίσουμε ότι ας πούμε η περίφημη διάλεξη του Ξενόπουλου που έφερε το. Που ήταν στην παράσταση στην πρεμιέρα των βρυκολάκων του ίψεν δημοσιεύτηκε στην αιστία παίρνω ένα από τα πιο σημαντικά παραδείγματα. Ή ότι το περιοδικό τέχνη που θεωρείται πρωτοφορία της εποχής δημοσιεύει για πρώτη φορά σκαντιναβού συναφής. Και έχουμε τη δεστινίδα Τζούλια σε μετάφραση του Γιάννη Καμπίση. Ναι ο τύπος όχι όμως σε όλες τις μορφές και από μια στιγμή και πέρα παίρνει και αυτός το μερίδιο. Όπως και η λογοτεχνία αντίστοιχα. Αλλά όχι στις πρώτες δεκαετίες. Νομίζω ότι αυτό σημαίνει... Αυτή τη στιγμή δεν έχω μία πάρα πολύ για να μη λέω αερολογίες, αλλά πιστεύω ότι σημαίνει μετά το 1750. Σποραδικά υπάρχουν. Δηλαδή έχουμε παρουσιάσεις ποιητικών, κειμένων, πράγματα που δεν θα τα περιμέναμε. Αλλά συστηματικά το ζήτημα είναι πώς μπαίνει με την πανδόρα μπαίνει. Συστηματικά η λογοτεχνία πιστεύουν οι περισσότεροι. Αλλά σας έδωσα δύο πολύ σημαντικά παραδείγματα θεατρικής παρέμβασης. Γιατί αυτή η ομιλία του Ψενόπουλου θεωρείται καταλληλυτική στους Βρυκόλα και στο ίψεν. Και το ίδιο βέβαια και το περιοδικό τέχνη που είναι εμπραχήβιο. Δεν ξέρω αν απάντησα στον αγαπητό σου. Δεν ξέρω αν μπορώ να παρέμβω. Βλέπω τη δυνατότητα αμέσως. Ήθελα να διευκρινήσω ότι το ερώτημα δεν αφορούσε πόσο θεατρικό έργο δημοσιεύει ο τύπος. Αλλά εάν τα θεατρικά έργα που παίζονται, οι χαρακτήρες τους, η ιδεολογία που θέλουν να εκπέμψουν, χρησιμοποιείται στη συνέχεια ως πολιτικός λόγος από τα άρθρα για να παρουσιαστούν τύποι της ελληνικής κοινωνίας, κοινωνικές ομάδες και τα λοιπά. Αυτό είναι το ερώτημα. Αυτό δεν το έχω μελετήσει για να μπορέσω να απαντήσω. Επίσης, είναι ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον, αλλά πολύ ειδικό ζήτημα. Πάντως, σε γενικές γραμμές να πούμε ότι στο 19ο αιώνα δεν υπάρχει θεατρική κριτική, δηλαδή είναι με είδους των πιο διαμορφών της το τέλος. Πολύ λίγες αναλυτικές παρουσιάσεις παραστάσεων. Δεν είναι αυτό που με ρωτάτε, το ξέρω. Απλώς δίνω και αυτό το στοιχείο. Αυτό τώρα που λέτε, πώς αυτά τα πρόσεχα, ας πούμε ένα έργο σαν τον Φιλάργυρο τον Εξινταβελώνη, ναι, νομίζω ότι είναι ένα έργο το οποίο περνάει στις συνειδήσεις. Εξάλλου και το όνομα του ήρωα. Από ο Φιλάργυρος ο Εξινταβελώνης περνάει. Δεν το ξέρουν πια οι φοιτητές μου, αλλά ήταν ένας πασίγνωστος, ας πούμε, ήρωας. Τι σημαίνει? Σήμερα όπως δεν ξέρουν τι σημαίνει ταρτούφος. Όταν τους ρώταμε δεν ήξεραν τι σημαίνει ταρτούφος. Λοιπόν, ναι, νομίζω ότι κάποιοι τύποι περνούν. Αλλά τώρα σε ποιο βαθμό θέλει μια ειδική μελέτη. Και ο τύπος είναι, επειδή είχα και το πρόγραμμα, είναι ένας σοκιανός γνώσεων, αλλά θέλει πάρα πολύ χρόνο για να το ψάξει κανείς. Μάλιστα. Ευχαριστώ πολύ, ωραία ερώτηση. Σας ευχαριστούμε πολύ και τις δύο. Περνάμε τώρα στην αμέσως επόμενη συνεδρίεση και καλώς στο Προεδρείο τον καθηγητή Ανδρέα Ανδρέων. Καλησπέρα και από εμένα. Μετά από τις εξαιρετικές εισηγήσεις για τις πολλές ζωές των ιστορικών προσώπων, μέσα από τη λογοτεχνία που τέμνει και τη συζήτηση για τα όρια της μυθοπλασίας και της ιστοριογραφίας, όπως αυτή οριοθετείται κυρίως μέσα από την θέση του ριζοσπαστικού μεταμοντερνισμού και της αποτυπώσης της ελληνικής κωμοδίας και όχι μόνο αλλά και της ευρωπαϊκής σε μετάφρασης και που απεικονίζει τις ώψεις της προ-νεοτερικότητας και της περίοδος μετάβασης προς τη νεοτερικότητα, ανάμεσα εισηγήσεις που σχετίζονται περισσότερο με την πολιτική, την διπλωματία και τον αντιδιτικισμό και ξεκινάμε με τον κύριο Αντώνη Κλάψη, επίκουρο καθηγητή διπλωματίας και διεθνούς οργάνωσης στο τμήμα πολιτικής επιστήμης και διεθνών σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, με εισήγηση που σχετίζεται με την πολιτική και διπλωματία της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης από το 1821 μέχρι το 1923. Κύριε Κλάψη, ευχαριστούμε για την αποδοχή. Έχετε τον λόγο. Εγώ σας ευχαριστώ, κύριε Πρόεδρε, όπως σας θέλω επίσης να ευχαριστήσω και την Οργανωτική Επιτροπή της Συνεδρίου για την πολυτιμητική πρόσκληση που μου απήθινε, την οποία αποδεύτηκα από πολύ μεγάλη χαρά και τιμή που βρίσκουμε σήμερα διαδικτυακά έστω ανάμεσά σας, να συζητήσουμε μια σειρά από πολύ ενδιαφέροντα ζητήματα, όπως αυτά που ήδη ξεκίνησαν να πείτετε και με τις εχωγικές ομιλίες του κ. Βερέντη και του κ. Γεωργή, αλλά και με την πρώτη συναιδεία. Φαντάζομαι ότι αδύστυχα ενδιαφέροντα θα είναι και τα ζητήματα που θα ακολουθήσουν στις επόμενες. Η δική μου εισήγηση θα προσπαθήσει να καταδείξει την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική πολιτική μέσα στο πλαίσιο της μεγάλης ιδέας ως ένα στοιχείο συγκολιτικό αφενός στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους, αλλά και ως στόχο εξωτερικής πολιτικής για περίπου έναν αιώνα μετά την ύδρυση του ελληνικού κράτους. Το ελληνικό κράτος, το οποίο ιδρύεται ως αποτέλεσμα της ελληνικής επανάστασης και του οποίου εν εξαρτησία επιβεβαιώνεται τα πρωτόκολλα του Λονδίνου το 1830 και το 1831, είναι ένα κράτος μικρός έκτασης, έχει περίπου ένα τρίτο της σημερινής έκτασης της Ελλάδας, κάπου 47.5 χιλιόμετρα με έναν ελάχιστο πληθυσμό. Κάπου 750.000 άνθρωποι ζουν μέσα στα όρια της ελληνικής επικράτειας. Έτσι, έχει μια ιδιαιτερότητα. Είναι ένα κράτος το οποίο είναι μεν εθνικό, αλλά δεν αγκαλιάζει ολόκληρο το ελληνικό έθνος. Η μεγάλη πλειοψηφία των μελών του ελληνικού έθνου εξακολουθούν να είναι αλήτρωτοι. Δεν απελευθερώνονται με την ελληνική επανάσταση, αλλά διαμένουν, κατά μίζονα λόγο, στην επικράτεια της Οθωμανικής Ευρωκρατορίας, κάποιοι λιγότεροι στα επτά νησά, τα οποία βρίσκονται εκείνη την εποχή υποκαθεστώς βρετανικής προστασίας, στην πραγματικότητα ένα έδωσης βρετανικού προτεκτοράτου. Έτσι, ήδη από τα πρώτα βήματα του ελεύθερου εθνικού βίου, δηλαδή αμέσως μετά την ιδρύτριση του ελληνικού κράτους, αναπτύσσεται η αντίληψη και εμπεδώνεται η υπεπίθυση ότι τα σύνορα του ελληνικού κράτους είναι προσφορινά και ότι θα πρέπει το ελληνικό κράτος να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια προκειμένου να διευρύνει την επικράτειά του και να την ταυτίσει με την επικράτεια του έθνους. Να ενσωματώσει δηλαδή στους κόλπους του όλους ή όσο δυνατόν εμπάσεις περισσότερους από τους ελληνικούς προκειμένου να ικανοποιήσει τον στόχο της ελληνικής επανάστασης ο οποίος δεν εκπληρώθηκε με την ίδρυση του ελληνικού κράτους, δηλαδή την απελευθέρωση ολόκληρου του ελληνικού έθνους. Η άποψη αυτή θα κωδικοποιηθεί το 1844 στη γνωστή ομιλία που θα εκφωνήσει ο Ιωάννης Κολέτης στην Εθνοσυνέλευση όπου θα μιλήσει για τη μεγάλη ιδέα που έκτοτε θα αποτελέσει και το βασικό κινητήριο άξονα όλων των επιλογών του ελληνικού κράτους και που θα συγκινήσει ταυτόχρονα όλους τους Έλληνες ιδίως τους αλλήτρωτους. Όπως θα τη διατυπώνει ο Κολέτης τη μεγάλη ιδέα δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για μια εντελώς και νοφανή σκέψη. Ο Κολέτης εκείνο που κάνει είναι να κωδικοποιήσει και να δώσει σχήμα, μορφή αλλά και όνομα σε ιδέες, αντιλήψεις που προ-ειπήθαν και τις οποίες μπορούμε να διακρίνουμε ακόμη και κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Ή ακόμη και πριν από την Ελληνική Επανάσταση. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Κολέτης όταν διατυπώνει τη μεγάλη ιδέα στην Εθνοσυνέλευση κάνει ρητή αναφορά στο τραγούδι του Ρήγα. Επομένως αντλεί και εκείνος την αφητηριακή υπόσταση της μεγάλης ιδέας ήδη από τα προεπαναστατικά χρόνια. Αντίστοιχα, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης μπορεί κάποιος να διακρίνει την επιρροή ανάλογων αντιλήψεων είτε στα ελληνικά συντάγματα με πιο χαρακτηριστικό το συντάγμα της Τριζίνας το οποίο αναφερόμενο στα όρια του ελληνικού κράτους δεν τα προσδιόριζε επακριβώς αλλά ανέφερε ότι θα έπρεπε ο ελληνικός κράτος να ενσωματώσει στους χόλπους του όλες τις περιοχές που είχαν επανεστατήσει αντί των Οθωμανών και που προφανώς όλες αυτές δεν είναι πρόκειται να γίνουν κρίματα του ελληνικού κράτους ή εκείνες τις περιοχές που κατοικούνταν από ελληνικούς παιχνισμούς Άρα ήδη από το 1827 μπορεί κάποιος να διακρίνει τα πρώτα σπέρματα της μεγάλης ιδέας. Αντίστοιχα όταν Ιωάννης Καποδίστριας τον Οκτώβριο του 1827 ως νεοεκλεγής κυβερνήτης μην έχοντας ακόμα φτάσει στην Ελλάδα κλείθηκε να απαντήσει στα ερωτήματα των μεγάλων δυνάμεων για το ποια είναι τα όρια του ελληνικού κράτους έδωσε μια περιγραφή η οποία έχει μια σχεδόν εντυπωσιακή ομοιότητα με την Ελλάδα των δύο υπήρων και των πέντε θαλασσών που έναν ώρα αργότερα προσπάθησε να θεμελιώσει ο Ελευθέριος Μενιζέλος. Ο Καποδίστριας περιέγραφε τα υψηλότητα της Κυρίως Ελλάδας όχι μόνο την Πελοπόννησο και τη Στερά Ελλάδα που θα αποτελούσαν την πυρήνα του ελληνικού κράτους αλλά και τη Θεσσαλία, ένα μεγάλο μέρος της Υπήρου, ένα θύμα της Μακεδονίας, τα νησιά του Αιγαίου Πελάγου, την Κρήτη, τη Μικρά Ασία και την Κύπρο. Το σχήμα του Καποδίστρια είναι πραγματικό ένα σχήμα της Ελλάδας στην οποία το Αιγαίο δεν θα είναι το όριο, το σύνορο, αλλά θα είναι η θάλασσα, η γέφυρα εκείνη που θα ενώνει τις δύο ακτές του Αιγαίου, την πρωτική Ελλάδα και τη Μικρά Ασία, ως μια όπως υπάρχει και προηγούμενος γέφυρα στα δύο σκέλη του ελληνισμού. Η μεγάλη ιδέα, όπως διατυπώνεται λοιπόν ως πρόδρομο φαινόμενο, και ακόμα περισσότερο όπως την κωδικοποιεί ο Κολέτης, έχει ένα χαρακτηριστικό που εξηγεί σε ένα μεγάλο βαθμό και τη μεγάλη δυσδυτικότητα που είχε σε ευρύτερες μάσες του ελληνικού πληθυσμού. Είναι ασαφής ως προς το ζήτημα των συνόρων του διευρυμένου ελληνικού κράτους. Αφήνει επομένως την δυνατότητα σε κάθε τμήμα του αλήτρου του ελληνισμού να ενταχθεί σε αυτό το σχήμα της μεγάλης ιδέας και να διεκδικήσει σε κάποιο βάθος χρόνου την ενσωμάτωσή του στον εθνικό κορμό. Οπωσδήποτε περιγράφει το σχήμα της μεγάλης ιδέας ένα ελληνικό κράτος το οποίο θα έμοιαζε με ανασύσταση, με αναγέννηση του πυρήνα της Βυζαντινής Αθοκρατορίας με φυσική πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Παρ' όλα αυτά δεν θέτει συγκεκριμένα αόρια και αυτό νομίζω ότι αποτελεί ενώ μοιάζει να είναι ένα στοιχείο αδυναμίας του μεγαλοειδιατισμού εγώ τουλάχιστον το ερμηνεύω ως ένα στοιχείο που ενισχύει ακόμα περισσότερο τον μεγαλοειδιατισμό γιατί απλά αφήνει σε κάθε έναν από τους Έλληνες πολύ περισσότερο στους αλήτρωτους την δυνατότητα να ενταχθούν στο μεγαλοειδιατικό σχήμα. Επίσης ένα ενδιαφέρον στοιχείο που διατρέχει στο μεγαλοειδιατισμό κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα αλλά και στις αρχές του 20ου έως τη μικρασιατική καταστροφή όπου τώρα ο μεγαλοειδιατισμός θα τεθεί στο περιθώριο είναι η προσαρμοστικότητά του από την άποψη των στοιχείων εκείνων που προβάλλει ως τεκμηριωτικά των εγκαστοτε ελληνικών διακδικτήσεων είτε αυτές διατυπώνονται ρητά είτε βρίσκονται απλώς στη συνείδηση των ελλήνων. Άλλες φορές δίνει έμφαση στο πληθυσμιακό στοιχείο, στην υπεροχή του ελληνικού στοιχείου, στην παρουσία πυκνών ελληνικών πληθυσμών, ενώ άλλες φορές εκεί όπου δεν είναι εξυπηρετικό το πληθυσμιακό στοιχείο δίνει έμφαση σε ιστορικούς τίτλους, στην ιστορική συνέχεια και ούτω καθεξής. Είναι επίσης ενδιαφέρον πως οι ελληνικοί ιστορικοί του 19ου αιώνα, με κορυφαίο παράδειγμα τον Παπαρυγόπουλο, όχι μόνο εμπνέονται από τη μεγάλη ιδέα, αλλά τα τροφοδοτούν και με επιχειρήματα, θα έλεγα ακόμα περισσότερο. Είναι γνωστό για παράδειγμα ότι ο Παπαρυγόπουλος θεμελιώνει το τριμερές σχήμα της ελληνικής ιστορίας, διφυρώνει την αρχαία με τη σύγχρονη χρησιμοποιώντας τη βυζαντινή περίοδο, και έτσι τεκμηριώνει ακόμα περισσότερο τους ελληνικούς ιστορικούς τίτλους, που θα μεταφραστούν αργότερα σε ελληνικές διεκτικήσεις, αλλά κάνει και κάτι ακόμη, απαντώντας την προσέγγιση του Θαλμεράγερ, ο οποίος λίγα χρόνια νωρίτερα έχει διατυπώσει την άποψη ότι οι νέοι Έλληνες δεν έχουν καμία σχέση με τους Αρχαίους, ότι έχει διακοπεί η συνέχεια του αίματος, έχουν προκύψει επιμιξίες και έτσι οι νέοι Έλληνες δεν είναι απόγονοι των Αρχαίων Ελλήνων. Ο Παπαριγόπουλος προτάσσει στο βιολογικό κριτήριο του Θαλμεράγερ, το πολιτισμικό κριτήριο. Οι Έλληνες είναι εκείνοι οι οποίοι στάνονται τμήμα του ελληνικού έθνους και που συνεχίζουν την πολιτισμική παράδοση, η οποία έχει μια τουλάχιστον τρισιγιετή διάρκεια. Αυτή η αντίληψη για τα όρια του έθνους, όχι από όψη γεωγραφική αλλά από όψη πολιτισμική, δίνει μια εντυπωσιακή εξοστρέφεια στον ελληνικό μεγαλοδιατισμό, επιτρέποντας την ένταξη στο ελληνικό έθνους ποιθισμών που δεν πληρούν όλα τα επιμέρους κριτήρια που θα μπορούσε να σκεφτεί κάποιος. Για παράδειγμα εντάσσονται κατά χιλιάδες, και γίνονται από την επαναστάσεις αλλά και αργότερα, πολύ έντονοι υποστηρικτές της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης, άνθρωποι που μιλούν βλάχικα, αρβανίτικα, σλάβικες διαλέκτους και ούτω καθεξής. Ο ελληνικός μεγαλοδιατισμός του 19ου αιώνα έχει αυτό το πολύ σημαντικό στοιχείο της εξωστρέφειας με την έννοια της αποδοχής του όποιου άλλου θέλει να ενταχθεί στο ελληνικό έθνος δίχως απαραίτητα να πληρεί όλα τα κριτήρια που θα σκεφτεί κάποιος γλώσσας. Η θρησκεία εντοχωμένως να είναι ο ισχυρότερος συνεκτικός δεσμός που τίθεται σε αυτή την περίπτωση. Το ελληνικό κράτος από την άλλη μπορεί να είναι μεγαλοειδιατικό καθόλου τη διάρκεια του 19ου και έως τις αρχές του 20ου αιώνα, ταυτόχρονα όμως θα παραμείνει και εξαρτημένο από το εξωτερικό. Το ελληνικό κράτος ιδρύεται υπό καθεστώς προστασίας τρεις δυνάμεις, η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία, όχι μόνο προσυπογράφουν την ελληνική ανεξαρτησία αλλά αυτοχρύζονται και και οι δαιμόνες κατά κάποιο τρόπο του ελληνικού κράτους. Αυτό σημαίνει ότι οι τρεις προστάτευες δυνάμεις από τη μία εγγυούνταν την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους από την άλλη καθεμιά προωθούντας τα δικά τους συμφέροντα και την τάση να παρεμβαίνει κατά δυα αίσθηματα στις εσωτερικές ελληνικές υποθέσεις αλλά και στον τρόπο άσκησης της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής για να μην διαταράζονται ισορροπίες που ήταν επιθυμητές για την α ή τη β μεγάλη δύναμη. Είναι χαρακτηριστικό για παράδειγμα η περίπτωση του κριμαϊκού πολέμου όπου δύο από τις προστάτευες δυνάμεις η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία ενεπλάκισαν στην Ελλάδα και κατέλαβαν τον Πειραιά προκειμένου να αποτρέψουν την ελληνική κυβέρνηση από το να συμμετάσουν και να ενεργάσουν κριμαϊκό πόλεμο στο πλευρό της Ρωσίας και εναντίον της Οθωμανικής Αθοκρατορίας. Αυτή η διάσταση της εξωτερικής παρέμβασης ήταν άμεσα συναρτημένη και με τη γεωγραφική θέση του ελληνικού κράτους που λόγω του μεγάλου αναπτύγματος των ακτών του λόγω της ύπαρξης από τα πρώτα στάδια της γέννησης του πολλών νησιών και ακόμα περισσότερο λόγω της μεγάλης εξάρτησης ιδίως για τη διεξαγωγή του εξαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου από τη θάλασσα λόγω της εξάρτησης ακόμα και των συγκοινωνιών του από τις θαλάσσες οδούς ήταν εξαρτημένο ή οπωσδήποτε ήταν βάλλοτο στην δράση των ναυτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα ως κράτος ήταν δύσκολο να βρίσκεται σε αντίπαλο στρατόπεδο από τη δύναμη εκείνη που έλεγε ναυτικά την Ανατολική Μεσόγειο και αυτό πολλές φορές επιβεβαιώθηκε στην ανάγκη του να προσκοηθεί ή οπωσδήποτε να μην έρθει σε αντιπαράθεση με τη Μεγάλη Βρετανία η οποία εξακολουθητικά έλεγε την Ανατολική Μεσόγειο και κατά τη διάρκεια του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Όπως αποδείχθηκε από τις διαδροχικές προσπάθειες του ελληνικού κράτους να επιδιώξει την εφαρμογή για τις μεγάλες ιδέες εκείνο που περισσότερο από κάθε άλλο θα έπρεπε να υπάρχουν ως προϋποθέσεις προκειμένου να διευκολυνθεί η πορεία προς την ελληνική εδαφική ολοκληρωσία. Το ένα ήταν ο εξοχωνισμός του ελληνικού κράτους. Η οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των υποδομών, η αύξηση της αποδιεργματικότητας δημόσιας διοίκησης ο επαρκής εξοπλισμός και η άρτια εκπαίδευση των ελληνικών ενδόκλων δυνάμιων ήταν οπωσδήποτε όρια απαραίτητη προκειμένου να διεκδικηθεί η εδαφική ολοκλήρωση. Το λογικό συμπέρασμα ήταν ότι αυτή η εσωτερική ανασυγκρότηση θα έπρεπε οπωσδήποτε να προηγηθεί από την προσπάθεια εφαρμογής του μεγαλοδιατικού οράματος. Ωστόσο σε πάρα πολλές περιπτώσεις, τα πράγματα αντιστράφηκαν και κατά κάποιο τρόπο το κάρο έμπαινε μπροστά από το άλογο θολώνοντας και την εικόνα, θολώνοντας και τις προτεραιότητες. Η μεγάλη ιδέα πως στόχος μερικές φορές γινόταν και μέσω η ίδια. Και έτσι δημιουργείται μία κατάσταση στην οποία η υπερβολική αισιοδοξία των Ελλήνων πολλές φορές συνήθως διαψεδόταν από τα γεγονότα. Η δεύτερη προϋπόθεση, η οποία και πάλι κατά πανάληψη να επιβεβαιώθηκε, που θα διευκολύνει οπωσδήποτε την πορεία προς την εφραμμογή της μεγάλης ιδέας, ήταν η εξασφάλιση διεθνών αιρισμάτων. Η Ελλάδα, κράτος μικρό, με περιορισμένες στρατιωτικές, οικονομικές και λυπές ικανότητες, δεν μπορούσε από μόνη της να αντιπαρατεθεί με την εθνική αυτοκρατορία. Θα έπρεπε να βρει είτε περιφερειακά αιρίσματα, είτε αιρίσματα σε ευρύτερη διεθνή κλίμακα. Είτε δηλαδή να αποταλθεί και να συνάψει συμμαχικούς ή άλλους δεσμούς με τα βαλκανικά κράθη, είτε να συμπλέψει με τις μεγάλες δυνάμεις στις κρίσεις του ανατολικού ζητήματος. Αυτή ήταν μια προϋπόθεση που επιβεβαιώθηκε πάνω πολλές φορές. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του ελληνικού πολέμου του 1897. Επιβεβαιώθηκε αρνητικά. Δεν μπορέσε να αντιμετωπίσει την Οθωμανική Αθροκρατορία. Επιβεβαιώθηκε θετικά στους βαλκανικούς πολέμους και στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, όταν μπορέσε η Ελλάδα να εξασφαλίσει τους απαραίτητους συμμάχους. Αυτή η εξασφάλιση ήταν που της έδωσε τη δυνατότητα, μαζί με την εσωτερική προετοιμασία, να επιτύχει διαδοχικές στρατιωτικές αλλά και διπλωματικές νίκες στη δεκαετία του 1912 έως 1922, να επιτύχει την εδαφική της επέκταση, ιδίως στην περίπτωση των βαλκανικών πολέμων και του πρώτου παγκόσμιου πολέμου. Να διπλασιάσει περίπου την έκταση και τον πληθυσμό της και να φτάσει το 1920 σχεδόν στην ολοκλήρωση του οράματος με την υπογραφή της Συνθήκης των Σευρών. Νομίζω πάντως ότι ακόμα και αν η Συνθήκη των Σευρών είχε εφερμοστεί, ο ελληνικός μεγαλοειδιατισμός δεν θα είχε εγκαταλειφθεί, διότι και η Συνθήκη των Σευρών άφηνε έξω από την επικράτεια του ελληνικού κράτους περιοχές που ήταν διεκδικήσιμες και που εντάσσονταν στο ευρύτερο κλαίσιο της μεγάλης ιδέας. Πάνω από όλα η Κωνσταντινούπολη, που στο μεγαλοειδιατικό φαντασιακό είχε ένα κεντρικό ρόλο, παρέμεναν αλήτρωτες και επομένως θα μπορούσαν και αυτές να είναι αντικείμενα μελλοντικών διεκδικίσεων. Επομένως ακόμα και τα όρια της Συνθήκης των Σευρών, ενδεχομένως να εθιαιρούνταν και αυτά προσωρινά από το ελληνικό κράτος και να επιβιωκόταν εκ των ιστέρων η αναφθεώρησή τους με την έννοια της υπερίληψης αυτών των περιοχών στην ελληνική αδαφική επικράτεια. Αυτό βέβαια δεν θα μπορούσε κάποιος να το επιβεβαιώσουμε, διότι μεσολάβησε η μικρασιατική καταστροφή, η οποία έθισε και σε μεγάλο δασμό στο περιθώριο τη μεγάλη ιδέα, στεερώντας από το μεγάλο ιδιατισμό το βασικό αντικείμενό του. Με την καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών που ακολούθησε, υπήρξε μια κατάσταση πρωτοφανής στα δεδομένα του ελληνικού κράτους, της ταύτισης δηλαδή της επικράτειας του κράτους με την επικράτεια του έθνους. Αλλά αυτή η ταύτιση δεν προέκυψε λόγω της επέκτασης των εδαφικών ορίων του κράτους, αλλά λόγω της συρρήκνωσης του έθνους. Η ανταλλαγή των πληθυσμών, η προσφυγοποίηση κλπ. έφερε εκατοντάδες χιλιάδες πάνω από εκατομμύριο πρόσφυγες και ανταλλάξημους στην Ελλάδα. Και έτσι, εκτός των ορίων της ελληνικής επικράτειας πλέον μετά το 1923, παρέμεναν ελάχιστοι ελληνικοί πληθυσμοί και από αυτούς διεκδικήσειμοι από εδαφική άπαψη. Ήταν μόνο τρεις, οι Έλληνες της Βορειο-Ευπείρου, οι Έλληνες των Οδεκανίσεων και οι Έλληνες της Κύπρου. Άρα, και ο ελληνικός μεγαλοειδιατισμός έχανε το στοιχείο της διεκδίκησης ευρύτατων εδαφικών περιφεριών, που τον τροφοδοτούσαν και στο εσωτερικό, αλλά τον δικαιολογούσαν και στο εξωτερικό. Έκτοτε, μετά το 1923, στην πραγματικότητα η μεγάλη ιδέα βρίσκεται στο περιθώριο και αν υπάρχουν κάποιες αναλαμπές νέο μεγαλοειδιατισμού, όπως είναι η περίπτωση του Θεόδωρου Πάνγκαλου το 1925-26, ή όπως είναι σκέψεις που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου για διατύπωση διεκδικήσειων και εισβάρων της Βουλγαρίας, αυτές είναι οπωσδήποτε οριακές περιπτώσεις και δεν έχουν στην ουσία καμία πρακτική σύνδεση με τη μεγάλη προσπάθεια που αναλύστηκε στο 19ο και σακές του 20ου αιώνα. Κλείνω, κάνοντας και μια γενικότερη παρατήρηση, κατά πόσον η μεγάλη ιδέα ήταν ένα εξαιρετικό φαινόμενο η ελληνική μεγάλη ιδέα ή αν εντασσόταν στο ευρύτερο πλαίσιο του καιρό της. Νομίζω ότι το παράδοξο δεν ήταν που υπήρξε και που αναπτύχθηκε η μεγάλη ιδέα αμέσως μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, το παράδοξο θα ήταν να μην είχε αναπτυχθεί για τέτοιου είδους ιδεολογία, διότι τότε οι Έλληνες θα είχαν αρνηθεί στην πραγματικότητα το χωροχρονικό τους περιβάλλον. Το ίδιο χρονικό διάστημα μεγάλες ιδέες αναπτύσσονται στο ένα μετά το άλλο στα βαλκανικά κράτη, όπως αναπτύσσονται και με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και στους λαούς της Βόρειας και της Ανατολικής Ευρώπης. Είναι η προσπάθεια, είναι η εποχή του ρωμαντισμού, είναι η εποχή του εθνισμού και η όσμος σε όλων αυτών παράγει σχεδόν αναπόφευκτα μεγάλες ιδέες με την έννοια της προσπάθειας διεύρυνσης αφενός εθνικής αποκατάστασης και αφετέρου εθνικής ολοκλήρωσης με την έννοια της διεύρυνσης των ορίων της εκάστοτε εθνικής επικράτειας. Επομένως η μεγάλη ιδέα είναι ένα φαινόμενο που και για να κατανοηθεί καλύτερα και εις βάθος θα πρέπει επίσης να ειδωθεί σε συνδυασμό και σε συνάρτηση με τις αντίστοιχες ιδεολογικές και πολιτικές διεργασίες που βρίσκονται σε άνθιση στα Βαλκάνια και στην υπόλοιπη Ευρώπη το ιδιοχρονικό διάστημα. Ελπίζω να μην μακρηγόρησα περισσότερο από ό,τι χρειαζόταν και με μεγάλη χαρά θα συζητήσουμε όποια από αυτά τα ζητήματα τεθούν και κατόπιν. Αφού ακούσαμε και τη συνάδελφη του κ. Γαζή με εξαιρετικά μεγάλο ενδιαφέρον. Ευχαριστούμε πάρα πολύ κ. Κλάψη για την εισηγή σας, που σχετίζονταν με την εσωτερική και εξωτερική πολιτική, το πλαίσιο της μεγάλης ιδέας, αναφορές σας τις πρόδρομες μορφωποίησης αυτής της ιδέας που διατυπώνεται για πρώτη φορά στα 1844, αλλά και για την προσαρμοστικότητα του μεγαλού ιδέτισμου, μέσα από την έμβαση στην υπεροχή του ελληνικού σπιτιού στις καλύτερες περιοχές, την ανάκληση των ζητημάτων που σχετίζονταν με την πολιτισμική μνήμη της περιβόητης ιστορικής συνέχειας. Το ζήτημα του Παπαρυγόπουλου και την ένταξη στο σχήμα του Βυσταντίου νομίζω ότι υπάρχουν νέες θέσεις που προϋπάρχουν από το σχήμα του Παπαρυγόπουλου. Είστε στην δεύτερη μας ιστορία, την κυρία Εφη Γαζή, είναι καθηγήτρια νεότερης ιστορίας στο κοινωνική και εκπαιδευτικής πολιτικής ανεπιστημίου Θελοποννήσου και ιστοίχτη της αφορά της όψης του αντιδιτικισμού στην Ελλάδα των αρχών του 20ου αιώνα. Κυρία Γαζής, ευχαριστούμε για την αποδοχή και τον λόγο. Καλησπέρα σας και εγώ ευχαριστώ θερμά κύριε Πρόεδρε και θέλω και εγώ από την πλευρά μου να ευχαριστήσω την Οργανωτική Επιτροπή του Συνεδρίου για την τιμητική πρόσκληση και ιδιαίτερα στον παλιό φίλο και συνάδελφο του κ. Παναγιώτη και Μουρτζή. Είμαι πολύ χαρούμενη που βρίσκομαι ανάμεσά σας και χαίρομαι πολύ που ξαναβλέπω και παλιούς φίλους και φίλες και συναδελφούς. Το θέμα μου σήμερα δεν περιλαμβάνει ένα μεγάλο ερμηνευτικό πλαίσιο. Θα έλεγα το αντίθετο, έχω επιλέξει να μιλήσω για μία μάλλον περιορισμένη χρονική περίοδο και θα εξηγήσω τους λόγους αυτής της επιλογής. Από τον καιρό της ελληνικής επανάστασης το 1821 θα έλεγα και προηγουμένως από την προηγούμενη ιστορική περίοδο η σχέση των Ελλήνων και της Ελλάδας στη συνέχεια φυσικά με την Ευρώπη και με τη Δύση είναι ένα πάρα πολύ πυκνό και πολύ επίπεδο και σύνθετο ζήτημα. Αυτό λοιπόν είναι ένα μεγάλο παιδί στο οποίο προσπαθώ κατά κάποιο τρόπο να συμβάλω. Ένα δεύτερο σημείο που μπορούμε να επισημάνουμε επίσης δίπλα σε αυτή την γενική παραδοχή ότι βρισκόμαστε μπροστά σε δύο έννοιες έχουν πυκνές και πολύ βέβελες σχέσεις είναι ότι πολύ συχνά αναφερόμαστε σε ένα είδος περίπλοκης θα έλεγα και αμφίθιμης σχέσης των Ελλήνων με την Ευρώπη και τη Δύση. Αυτή θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μια ενδιαφέρουσα παραδοχή αλλά από μόνη της δεν μας εξηγεί ούτε τι είδος σχέσης είναι αυτό ούτε με ποιους τρόπους διαμορφώνεται στη ροή του ιστορικού χρόνου. Η τρίτη μου παρατήρηση μετά από τις πρώτες δύο και με βάση την οποία προσπάθησα να δουλέψω και σε μία από τις τελευταίες μελέτες μου είναι ότι αυτό το πολύ σύνθετο και πολύ επίπεδο ζήτημα θα πρέπει να το δούμε αυτή τουλάχιστον είναι η δική μου σκέψη και η δική μου μεθοδολογία μέσα από τις διαφορετικές εντοπισμένες χρήσεις των ενιών δηλαδή μέσα από τους τρόπους με τους οποίους διαμορφώνεται αυτή η σχέση σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές μέσα σε διαφορετικά ιστορικά συμφραζόμενα διότι ούτε γραμμικοί είναι ούτε μονοσύμματοι ούτε πάντοτε οι τρόποι που οι Έλληνες κατανοούν την έννοια της Ευρώπης ή της Δύσης είναι ακριβώς οι ίδιοι ούτε έχουν για όλους και για όλες τις ιστορικές περιόδους το ίδιο περιεχόμενο και ούτε υπάρχουν πάντοτε τα ίδια διακυβέρματα. Οι έννοιες λοιπόν Ελλάδα, Ευρώπη, Δύση και Ανατολή ούτε στατικές ούτε μονοσύμματοις κατηγορίες είναι στη μακρά διάρκεια του ιστορικού χρόνου αλλά αντιθέτως αυτό που προτείνω είναι να τις δούμε ως εξελισσόμενες οι οποίες αποκτούν νοήματα και λειτουργίες στο πλαίσιο μάλιστα των μεταξύ του σχέσεων πολυεπίπεδων πολιτικών πολιτισμικών ιδεολογιών και στη διάρκεια συγκεκριμένων φαινομένων και εξελίξεων. Αυτό που είπα προηγουμένως το να προσπαθήσουμε να κάνουμε μια ιστορία των έννοιων μέσα από εντοπισμένες χρήσεις. Με αυτή την αφετηρία η σημερινή μου εισήγηση ανατέμνει μια διαδικασία εννοιολόγησης της Ελλάδας και της Ευρώπης αλλά θα έλεγα κυρίως της Ελλάδας και της Δύσης γιατί πολύ συχνά χρησιμοποιούνται στην περίοδο που μελετάω εγώ και οι δύο όροι και σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και αδιάκριτα η Ελλάδα και η Δύση καθώς επίσης και η Ανατολή σε ένα ρεύμα λοιπόν ιδεών το οποίο προσπάθησα να μελετήσω εγώ και το χαρακτηρίζει ένας εγγενής αντιδυτικισμός. Έχει δηλαδή μια διατυπώνει θα έλεγα μια πυκνή πολιτισμική κριτική κυρίως αλλά και πολιτική στις αρχές του 20ου αιώνα σε μια περίοδο περίπου δύο δεκαετιών και στον πυρήνα αυτού του ρεύματος των απαρχών του 20ου αιώνα, των πρώτων δύο δεκαετιών του 20ου αιώνα βρίσκεται η θέση ότι η νεότερη Ελλάδα έχει υποστεί ένα είδος θα το πω σε εισαγωγικά πολιτισμικής επικοιοποίησης το οποίο όμως αυτή η πολιτισμική επικοιοποίηση η οποία έχει και πολιτικές προϊτάσεις. Αυτοί που με ενδιέφεραν στη δουλειά μου αυτή είναι λόγοι και διανοητές που συνδιαμόρφωσαν αυτό το ρεύμα και κατά τη γνώμη μου ξεκίνησαν μέσα στην επικοινωνία τους, η πνευματική τους συνολία, η παρέμβαση τους η δημόσια μέσα στα περιβάλλοντα των περιοδικών όπως ο νουμάς και διατηρώντας όμως στο πολυφωνικό και πληθυτικό ρεύμα του δημοτικισμού της εποχής αλλά διατήρησαν και ο καθένας την αυτοτελή παρουσία και τη διαδρομή τους. Σημαντική αφετηρία αποτέλεσαν στη μέρα μου το έγωνο λογοτέχνη, ποιητή, μεταφραστή, το κινηγράφου και σε εισαγωγικά θα το βάλω αυτό ερασιτέχνη ιστορικού. Ο Φταλιώτης βέβαια και αυτό είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον, δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις ιδολογικές διακρίσεις, για τις κατηγορίας δηλαδή των ειδών, αλλά κυρίως για τον στρατηγικό προσανατολισμό της πνευματικής ζωής στην εθνική αναδημιουργία. Έβλεπε το ελληνικό έθνος σαν μια μεγάλη κοινότητα πέρα από το κράτος και όπως επεσήμανε με έθνος δεν εννοώ την Ελλάδα και την κυβέρνηση, με το έθνος ενώ όλη τη ρωμιωσύνη από άκρη σε άκρη, υιοθετώντας τον όρο ρωμιωσύνη για να περιγράψει τους Έλληνες, αλλά κυρίως για να περιγράψει αυτή την μεγάλη κοινότητα των ρωμιών μέσα και έξω από τα όρια του τότε ελληνικού κράτους. Η κριτική του γύρω από αυτές τις πολιτισμικές εξαρτήσεις διατυπώθηκε καταρχάς ένα άρθρο του με τίτλο «Αληθινή και ψεύτικη τέχνη» στο Άστη το 1899, αν και βέβαια ψήγματα υπήρχαν και νωρίτερα και στράφηκε ευθέως κατά του μιμητισμού ξένων προτύπων. Προφανώς είχε συγκεκριμένα πρόσωπα ή τάσεις κατά νου διότι σε αυτό το άρθρο έκανε επικριτικές αναφορές τον υψενό γερμανισμό, όπως έλεγε προφανώς εννοούς το περιοδικό «Η τέχνη», το οποίο είχε εκπωθεί με πρωτοβουλία των κριτικών και λογοτεχνών Κωνσταντίνου Χατζόπουλου και Γιάννη Καμπίσης την περίοδο 1898-1899. Εκείνο το άρθρο, εκείνη η δημόσια επαρέμβαση του Αργύρη Εφταλιώτη προκάλεσε την αντίδραση κριτικών και λογοτεχνών όπως ο Ογκωστής Παλαμάς, ο Νικόλος Επισκοκούνος, οι οποίοι, μάλιστα ο Παλαμάς, σχολιάζοντας κριτικά της απόψης του Εφταλιώτη, επεσήμανε ότι τα ωραία έργα κοινήν εθνικότητα έκωσιν την παγκόσμιο της τέχνης και δεν είναι εύκολη υπόθεσης υπολιτογράφησης των έργων της φαντασίας. Αυτή όμως η πατριωτική εργασία, αυτό το είδος της δημιουργίας μιας εγχώριας πολιτιστικής ζωής με τα υλικά του πολιτισμού της ρωμιοσύνης, βρισκόταν στην πραγματικότητα στον πυρήνα του έργου του Αργύρη Εφταλιώτη, του λογοτεχνικού, του δοκιμιακού, του ιστορικού. Ο Εφταλιώτης διέσχισε τις ιδεολογικές κατηγορίες και συνδύασε διαφορετικά είδη λόγου επιφυλάσσοντας μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία σε αυτό το παιχνίδι των ειδών. Το ιστορικό του έργο μάλιστα, η ιστορία της ρωμιοσύνης που τυπλοφόρησε το 1901, προκάλεσε και νηγιωμονική ιστορική αφήγηση της εποχής, αλλά προκάλεσε μάλιστα και πάρα πολύ έντονες αντιδράσεις, αρνητικές κρίσεις, αλλά άφησε πίσω του έντονο αποτύπωμα, θα έλεγα, σε συνδυασμό μάλιστα και με το άλλο έργο του που δημοσίευσε σε συνέχειες και στον ουμά τα ιστορικά ξεγυμνώματα. Στη δουλειά του ο Εφθαλιώτης δεν εισήγαγε απλώς την έννοια της ρωμιοσύνης που μέχρι τότε χρησιμοποιούταν, θα έλεγα, τελώς περιφερειακά και όχι σε σχέση με την ιστορία των ελληνικών έθνους. Πρόκρινε λοιπόν αυτή την έννοια συνδέοντας με μια μακρά παράδοση της ιστορίας των κοινοτήτων, των ορθόδοξων, των ρωμιών, στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου, με τη δημοτική παράδοση, τον λαϊκό πολιτισμό, αλλά επίσης ο Εφθαλιώτης κατά κάποιο τρόπο μέσα από αυτήν την, αν θέλετε σε εισαγωγικά πάλι το βάζω, την εραστεχνική ιστορία, έγινε ένας από τους βασικούς συγκυτές ενός έθνους λαού που επρόκειτο να καταλάβει σημαντική θέση στη μετέπειτα εξέλιξη της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας. Κανένας δεν έσωσε το έθνος, έγραψε Εφθαλιώτης, ούτε οι λόγοι που έφυγαν στη Δύση, ούτε η εκκλησιαστική ηγεσία, ούτε οι φαναριώτες. Ελλείψη μιας αριστοκρατίας ή έστω μιας σελίτ, άξιας του ονόματος της παραθέτω, έμενε ο λαός ακέραιος και ανάλλαγος. Ο μόνος ευεργέτης του έθνους, παραθέτω, ήταν το ίδιο το έθνος. Κλείνω το παράθυμα. Στο τελευταίο μέρος της μελέτης του, μάλιστα, ο Εφθαλιώτης αφηγήθηκε μια ιστορία της περίοδου πριν και μετά το 1821, παρουσιάζοντας ένα έθνος λαό που ξεσηκωνόταν, περιμένοντας όμως αιωνίως τους ξένους. Αυτό επεσήμανε ως βασικό ένα από τα βασικά προβλήματα στον τρόπο με τον οποίο ήταν συγκροτημένη η κουλτούρα, ο τρόπος που κατανοούσαν τη θέση τους ή που κατανοούσαν τη θέση της ερωμιοσύνης. Το δεύτερο στοιχείο που επίσης επεσήμανε και το οποίο ανέδειξαν στη συνέχεια και άλλοι διανοητές, την περίοδο στο οποίο αναφέρομαι, είναι η κλητική στην φραγκολατρία, όπως ανέφερε. Η αιώνια ελπίδα της ξένης βοήθειας, έγραψε ο Επταλιώτης, ήταν ένα σχεδόν δομικό χαρακτηριστικό των εθνικών αγώνων και μάλιστα ανέδειξε σε αυτή την προσδοκία ως ελάττωμα του έθνος. Όπως γράφει παραθέτω, ξεκινούσαμε σηκωμούς και έπειτα προσμέναμε να τους βγάλουν πέρα οι ξένοι. Κι άλλοτε πολεμούσαμε μαζί με τους ξένους ή στο κατόπι τους. Κλείνει το παράθυμα. Ωστόσο, έγραψε παραθέτω, το έθνος βάσταξε με την πισματάρικη αντίσταση των κακόμηρων που βρέθηκαν κολλημένοι στο χώμα, στα βράχια, στα κρογιάλια. Τίποτα δεν τους έβλαψε όσο οι δύο φοβερές αρρώστιες που τις θρέψανε οι ανώτεροι τους. Το ασκαλισμός και η αλπίδα της ξένης βοήθειας κλείνονται εισαγωγικά. Αυτή η στροφή προς μια εθνική αναδημιουργία, η οποία θα βασιζόταν σε ένα είδος αποστασιοποίησης ή κριτικής προσέγγισης των προτύπων αυτής της φραγολατρίας, που αναφέρθηκε ο Εφταλιώτης, αποτυπώθηκε σε μια πυκνή αρθρογραφία του Περικλή Γιαννόπουλου με το ψευδόνυμο Νέο Έλλην στην αρχαία του 1899, ο οποίος επίσης είχε εντεσμός με το περιβάλλον του Νουμα, αλλά και με την πνευρίτερη πνευματική ζωή της εποχής. Νομίζω ότι ιδιαίτερη σημασία έχουν οι παρεμβάσεις του Γιαννόπουλου γύρω από το περιεδικό η τέχνη, σε συνέχεια της αρχικής κριτικής του Αργύρη Εφταλιώτη, εκεί κάπου στο τέλος του 19ου αιώνα, όπως γυρίζει, όπως ανήκει δηλαδή ο υποστός. Τον καιρό που ο Εφταλιώτης έγραφε για την αληθινή και την ψεύτικη τέχνη, ο Γιαννόπουλος παραινεύει παρακολουθώντας εμένη την επιχειρηματολογία του Εφταλιώτη, αλλά και ασκόντας κριτικείς ελογίους και λογοτέχνες, όπως ο Επισκοκόπουλος ή ο Παλαμάς. Η δημόσια εκείνη και συζήτηση και διέμεξη έδωσαν στον Γιαννόπουλος τη δυνατότητα να διατυπώσει σαφέστερα τις απόψεις του γύρω από την ανάγκη προς ανατολισμού της ελληνικής πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής. Ξεκινώντας μάγιστα από την κριτική στο περιεδικό η τέχνη, όπως και ο Εφταλιώτης, ο Γιαννόπουλος παρακολούθησε αυτή την επιχειρηματολογία γύρω από την φράγκολατρία, έναν όρο που είχε χρησιμοποιήσει ο Εφταλιώτης, υιοθετώντας ο ίδιος τον όρο ξενομανία των ελλήνων λογίων και καλλιτεχνών. Η κριτική της ξενομανίας κατά τη νόμου μου αποτελούσε τον ύμα που συνέβαινε τον Γιαννόπουλο με τον Εφταλιώτη. Ο Εφταλιώτης είχε χρησιμοποιήσει, όπως είπα, τον όρο παρακολατρία, ο Γιαννόπουλος είχε την ίδια άποψη, καθώς μάλιστα προέκρινε την ανεγειότητα μιας πνευματικής και καλλιτεχνικής παραγωγής με αμυγό σεθνικό προσανατολισμό. Σχολιάζοντας μάλιστα το βαρύ κλίμα της εποχής, μετά τον πόλεμο του 1897, θυμίζω ότι είναι ο περίφημος ατυχής πόλεμος του 1897, όπου ο ελληνικός στρατός υπήθηκε, ο Γιαννόπουλος υποστήριξε ότι Ελλάδα βίωνε παραθέτο ή τα, όχι στρατού, αλλά των ιδεών. Έθινες μας διέφουν. Αυτές οι ιδέες ήταν τα εισαγωμένα δόγματα τα οποία μετέδραψαν τους Έλληνες, σε εισαγωγικά, σε γέροντες και νεκρούς. Δηλαδή, τι γέροντες και νεκρούς, γιατί είναι γέροντες και νεκροί. Διοθετώντας, λοιπόν, μια πολιτισμική μεταφορά που είχε χρησιμοποιήσει νωρίτερα και ο Εφταλιώτης, ο Γιαννόπουλος, παρουσίαζε κατά κάποιο τρόπο τους Έλληνες ως νεκροζότανους προγόνους του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ως έναν λαό, δηλαδή, ο οποίος είχε κατά κάποιο τρόπο συγκροτηθεί πάνω σε μια τυκνή σχέση με τους Ευρωπαίους, ως οι πρόγονοι των Ευρωπαίων και ότι επαναπαμπόμενος, κατά κάποιο τρόπο, πάνω σε αυτό το ιδεολόγημα, δεν προχωρούσε προς τα μπροστά. Στα έργα του ελληνική γραμμή και το ελληνικό χρώμα, δημοσιευμένα ακριβώς στις αρχές του 20ου αιώνα, το 1903 και το 1924, ουσιαστικά, πρότεινε μια θεωρία για τον ελληνικό πολιτισμό, βασισμένη στην ίδια, σε μια βιοκλιματική, γεοκλιματική προσέγγιση, ως για την ελληνική γη ως βάση της ελληνικής αισθητικής. Στάθηκε πολύ αρνητικά απέναντι στην Ευρώπη και στη Δύση, υιοθετώντας όμως σχήματα για την κριτική του ευρωπαϊκού πολιτισμού της εποχής, βασισμένα σε μεγάλο βαθμό σε ένα είδος ανεπιθύμη της νεοτερικότητας, το οποίο βρίσκουμε ακόμα και σε Ευρωπαίους, Γάλλους, Γερμανούς, διανοητές της εποχής, γύρω από την κριτική σε αυτόν τον κόσμο των μεγάλων πόλεων του αστικού πολιτισμού, της βιομηχανικής περιόδου, που κατά κάποιον τρόπο αποξενώνει και καταστρέφει τον παλιό κόσμο. Γράφει, κυριακή στην Ευρώπη ο κόσμος των καπνισμένων πόλεων, τα σκότη και τα ομιχλώματα και τα αγριώματα. Είναι περίπου τα αυτά ή στα Λονδίνα ή στα Μόναχα ή στα Παρίσια. Τα σάπια Παρίσια. Η αισθητική του Γιαννόπουλου αρχρώνεται γύρω από αυτά τα δίπολα, με τα οποία συστήνει ουσιαστικά την ελληνική γραμμή του. Ελληνική και ευρωπαϊκή γραμμή, φύση και πόλη, ελληνισμός και βαρβαρότητα. Το δίπολο αυτό, όπως ανέφερα, κυρίως μέσα σε αυτές τις αντιθετικές κατηγορίες, μπορεί να σημασιοδοτείται ως κομμάτι της ελληνικής γραμμής της σκέψης του Γιαννόπουλου, στην πραγματικότητα όμως απηχεί και ευρωπαϊκές θέσεις διανοητών γύρω από αυτή την αντίληψη της ανεπιθύμητης, νεοτερικότητας και επομένως ο αντιδυτικισμός του Γιαννόπουλου, κατά τη γνώμη μου, κατά κάποιο τρόπο αποτελεί μια μορφή πολιτισμικής κριτικής που εσωματώνει και δυτικές κατηγορίες σκέψης, κυρίως αυτές που ανοίγονται τις αλλαγές της μοντέρνας εποχής. Τα σάπια Παρίσια γραμμένα στο κείμενο του με κεφαλαία και στον πληθυτικό αριθμό τα Παρίσια αποτελούν μια συνεκλοχή των μεγάλων μοντέρνων μεγαλοπόλεων της βιομηχανικής επανάστασης και του νεοτερικού τρόπου ζωής. Στόχος της επανάστασης που προσδοκούσε ο Γιαννόπουλος ήταν να μετασχηματισθούν οι συμπατριώτες του από φραγγοραγιάδες, όπως έλεγε, σε Έλληνες. Και να πραγματοποιηθεί αυτό που προέκρινε ο ίδιος, η ελληνοποίησης της Ελλάδος, η αποκουπή της δηλαδή από το ευρωπαϊκό φαντασιακό. Το 1907 εξέδωσε την έκκληση προς το πανελλήνιον κοινών ένα είδος μανιφέστου για τους προσανατολισμούς της χώρας, στο οποίο ο αντιδιτικισμός του έγινε οξυς και επιθετικός. Δεν θα κρίνετε εσείς η φράκη, τα χθες είναι άγριο γούρουνα εμάς, αλλά εμείς θα κρίνουμε εσάς και τον πολιτισμό σας. Στην ιστορική παναδρομή, στάθηκε ιδιαίτερο στις ελληνικές κοινότητες, τις οποίες περιέγραψε ως κυρίεργα στην Ανατολή μέσα από τα εμπορικά τους δίκτυα. Και αυτό είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό και με το έργο του Εφταλιώτη. Υπάρχει μια κοινότητα που ο Εφταλιώτης την ονομάζει φυσικάρωμιοσύνη, ενώ αντιθέτως ο Γιαννόπουλος χρησιμοποιεί τον ελληνες και ελληνισμός, που σίγουρα απλώνεται στη δική τους προσέγγιση έξω από τα όρια του ελληνικού κράτους. Και η οποία έχει βαθιές ρίζες και ηγεμονική κυρίαρχη παρουσία στο χώρο της Οθωμανικής Επικράτειας, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της Ανατολικής Μεσογείου. Και από εκεί αντλεί και μέρος το αντιβιτικισμό τους, γράφει ο Γιαννόπουλος. Μη σήμεθα ο πολιτισμός. Με κεφαλαία. Ο φραγκόκοσμος ατίμωση θέλησε να εξαπλώσει το ειδικό του σκοτάδι και εύθυμον. Η πνευματική συνομιλία του Περικλή Γιαννόπουλου με τον φίλο του, τον Ιώνα Δραγούμη, ήταν πυκνή. Όταν βγήκε το νέο πνεύμα, ο Δραγούμης έγραψε. Δεν ξέρω αν λέει σωστά πράγματα ή στραβά το βιβλίο, μα όταν το διάβασα ήταν σαν άνεμος να φυσούσε μέσα μου τρομαχτικά και να συντάραζε τον ελληνισμό μου όλων και να τον ελευθέρωνε. Ποιον ελληνισμό του Δραγούμη συντάραξε ο Περικλής Γιαννόπουλος. Στο έργο του «Όσοι Ζωντανοί» το 1911, επεξεργάστηκε πάρα πολύ σκέψεις και ιδέες του Γιαννόπουλου. Ο Αλέξης, ο ήρωας του βιβλίου αυτού, αναφέρεται πολύ έτονα σε αυτή την προσέγγιση των εισαγόμενων προϊόντων και των λόγιων των ντόπιων, της ντόπιας λογιωσύνης αλλά και των ηγετικών ομάδων μέσα στην ελληνική κοινωνία, μέσα στο ελληνικό κράτος, οι οποίοι είναι πρόθυμες να προσαρμόσουν στην Ελλάδα, την Ελλάδα σε δυτικά πρότυπα, να τη μετατρέψουν, όπως έγραφε ο Ίων Δραγούμης, σε Βέλγιο της Ανατολής. Βλέπει το ενδιαφέρον ο Δραγούμης, σε αυτό το έργο, ακόμα και για το κοινωνικό ζήτημα για τις σοσιαλιστικές ιδέες, ως τμήμα μιας ευρύτερης διαδικασίας άκρη του εκμοτερνισμού, εκδητικισμού, στον οποίο αντίθεται. Και δεν πέβαια, πρέπει να επισημάνω ότι δεν είναι ο μόνος, νέες ιδέες και σχήματα συμπεριλαμβανομένων επίσης των σοσιαλιστικών και των φεμινιστικών ιδεών, δέχτηκαν κριτικίως ξενόφορτα από διαφορετικούς τίτλους και κύκλους στις αρχές του 20ου αιώνα. Στο έργο του ελληνικός πολιτισμός, που εκδόθηκε το 1914, στο κλαίσιο ενός αφιερώματος του περιοδικού γράμματα της Αλεξάνδριας, γύρω από τις προοπτικές της Ελλάδας και του ελληνισμού, ο Δραγούμης ανέπτυξε αυτή την προσέγγιση. Υπάρχει ο ελληνισμός του και οι Έλληνες. Ο ελληνισμός του είναι σαφέστατα μια κοινότητα πολύ μεγαλύτερη, πολύ πιο απλωμένη έξω από τα όρια του ελληνικού κράτους. Τι πρέπει να κάνει αυτός ο ελληνισμός, καταρχάς να αναπτύξει την έννοια του νέου ελληνικού πολιτισμού. Να θυμίσω ότι ο Γιαννόκουλος χρησιμοποιούσε επίσης τον ψευδόνυμο νέο Έλλην, όταν έγραφε σε πολλά από τα δημοσιεύματα του. Η πολιτισμική θεωρία του Δραγούμη, επίσης είναι άριχτα συνδεδεμένη με την πολιτική του αντίληψη και είναι ο πιο πολιτικός από τους λόγιους που έχουμε λετήσει, για έναν μεγάλο ελληνισμό που κοιτάζει προς την Ανατολή, απλώνεται έξω από το εθνικό κράτος, μέσα και έξω από την Οθωμανική Ευθοκρατορία, στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Μάλιστα, σε αυτήν την οπτική του Δραγούμη, συνδερκιάζοντας τόσο τον εθνικό προσδιορισμό του ελληνικού κράτους, οι Έλληνες, μαζί με την αντίληψη και έναν μεγάλο απλωμένο ελληνισμό, χρησιμοποιεί επίσης πολλές φορές τόσο τον όρο Ελληνες και Ελληνισμός, τόσο τον όρο Ρωμιοσύνη και Ρωμή. Και μάλιστα δεν υπάρχει μια διαδική αντίστοιξη και αντίθεση ανάμεσα σε αυτές τις εννοιολογικές κατηγορίες. Αντίθετα, φαίνεται ότι Ελληνισμός και Ρωμιοσύνη σε ορισμένες περιπτώσεις συντίθεται. Τι περιλαμβάνει όμως αυτός ο νεοελληνικός πολιτισμός του Δραγούμη και τι θα κάνει. Περιλαμβάνει δύο παραδόσεις κληροδοτημένες από τα βυζαντινά χρόνια. Τη σχολαστική, τη λογιότατη με τη λόγια γλώσσα και αυτό το προσανατολισμό που είναι περισσότερο προσανατολισμένος προς την Ευρώπη και προς τη δύση, όπως λέει ο Δραγούμης, και μια λαϊκή δημοτική παράδοση ριζωμένη περισσότερο σε αυτές τις μεγάλες κοινότητες στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Η λογιότατη στο μυαλό του Δραγούμη συμπορεύεται με την Εκκλησία, την Επίσημη Εκκλησία. Έχει διασφαλίσει την αποδοχή της εξαιτίας του θαυμασμού των Ευρωπαίων για την αρχαιότητα. Δεν την πετάει ο Δραγούμης. Για τον ίδιο, όμως, ο νεοελληνικός πολιτισμός είναι σαν ένα δέντρο, που οι πηγές του, η χυμή του, το ζεστό ρεύμα της ζωής του, όπως λέει, το χνάρι της ψυχής του, όπως γράφει, φτιάχνονται από τη δημοτική παράδοση. Η δημοτική παράδοση κινδύνεψε κυρίως, γράφει ο Δραγούμης, παραθέτω, από την εισβολή του ξένου, του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Αλλά και από το γεγονός ότι, παραθέτω, κράτος, εκκλησία και γραμματισμένοι είχαν για λάφαρο τη λογιότατη παράδοση. Ο λογιοτατισμός, οι ξενόχρεπτες ιδέες, ο δυτικός πολιτισμός, κατά κάποιον τρόπο αποξύραναν τη ζωή των νεότερων Ελλήνων στο ελληνικό κράτος. Σύμφωνα με τον Δραγούμη, αυτή η ευθύνη ανήκει κυρίως στις ανώτερες τάξεις του έθνους, που προσκάλεσαν τον δυτικό πολιτισμό. Παραθέτω, όποιος δεν πήγε στο Παρίσι δεν είναι άνθρωπος. Οι τέλειοι κορσέδες γένονται στο Παρίσι, τα τέλεια κράτη πάλι εκεί κατασκευάζονται. Ο νεοελληνικός πολιτισμός με ανατολίτικα στοιχεία, όπως κατανοώ μέσα από την προσέγγιση του Δραγούμη, θα επιτρέψει στο έθνος να ανθίσει, να υψωθεί πίσω και μακριά από αυτό το κακέκτυπο δυτικό τρόπο του 19ου αιώνα, αλλά και να απλωθεί προς την Ανατολή, διότι αυτή η πολιτισμική κριτική του Δραγούμη εμπλουτίστηκε πολύ γρήγορα και πολύ νωρίς με πολιτικά στοιχεία. Ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα ο Δραγούμης αναζητούσε μια μεγάλη ιδέα στη θέση της μεγάλης ιδέας και φλέρταρε με διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από την ανάπτυξη αυτού του μεγάλου ελληνισμού στο χώρο της Οθωμανικής Επικράτης, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τις δυνατότητες που έχει, όντας ιδιαίτερος προσαρμοστικός στις πολιτικές του προτάσεις, αλλά στη διετία 1916-17 κυρίως μέσα στον εθνικό διχασμό έγινε πάρα πολύ επικριτικός απέναντι στις παρεμβάσεις των ξένων και σε μια κριτική στην πολιτική του Βενιζέλου, η οποία συνδύασε την πολιτισμική του προσέγγιση για την πολιτισμική εξάρτηση από την παρουσία των δυνάμων της αντάντης στον ελληνικό χώρο ως ένα είδος πολιτικής εξάρτησης που καλλιεργούσε την δημιουργία ή διαμόρφωσε, συνέβαλε στην δημιουργία ενός προτεκτοράτου της Ελλάδας, τη λειτουργία της Ελλάδας ως προτεκτοράτου στην περίοδο αυτή. Και σε αυτό το πλαίσιο σταδιακά ιδέες του Δραγούμι μεταγγίστηκαν, στο σώμα μετέχησαν ένα είδος αντιμπεριαλιστικής ρητορικής στο σώμα του αντιβενιζελισμού. Σε ένα ανυπογραφό με την υπογραφή Δ, νομίζω ότι ανήκει στον ίδιο, εμείς δεν θέλουμε ούτε κατάληση της κυριαρχίας του κράτους, ούτε ξενικών προτεκτοράτων. Επειδή ο Βενιζέλος τυχαίνει να συμβολίζει αυτά, εμείς δεν τον θέλουμε. Το σχέδιο του Δραγούμι για αυτό τον μεγάλο ελληνισμό που θα δημιουργούνταν στα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δεν αντιστοιχούσε στις μεταβολές που επέφερε ο μεγάλος πόλεμος. Οι μεγάλες αυτοκρατορίες, το κεντρικό και ανατολικό τμήμα της Ευρώπης κατέρεψαν, εθνικά κράτη συγκροτήθηκαν, νέα σύνορα χαράχτηκαν. Ωστόσο, αυτός ο αντιμεγελιστικός αντιεδυτικισμός που διατύπωσε στη τελευταία φάση της ζωής του, γιατί θυμίζω ότι είχε ένα πικρό και αντόκητο θάνατο, μια άγρια δολοπονία του 1920 ο Δραγούμις, νομίζω ότι άφησε σημαντικές πολιτικές κληρονομιές, τόσο στο επίπεδο της πολιτισμικής κρετικής, τόσο και στο επίπεδο της πολιτικής επιχειρηματολογίας στη διάρκεια του 20ου αιώνα. Για να ολοκληρώσω, ανέφερας την εισαγωγή αυτής της συζήτησης ότι παρουσιάζει, κατά τη γνώμη μου ενδιαφέρον, η εντοπισμένη χρήση των ενιών, όχι γενικά Ελλάδα και Ευρώπη, Δύση και Ανατολή, αλλά πώς φτιάχνεται μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα. Στο ρεύμα αυτών των αρχικών δεκαετειών του 20ου αιώνα, που προσπάθησα πολύ σύντομα να παρουσιάσω εδώ, ο πολύμορφος χαρακτήρας τους, αλλά και οι μεταξύ τους ορατοί και αόρατοι δεσμοί, νομίζω ότι επιτρέπουν να δούμε τις μεγάλες μεταβολές σε μια ιστορική στιγμή, η οποία περιλαμβάνει πάρα πολύ σημαντικούς διοπολιτικούς μετασχηματισμούς, από τον πόλεμο του 1997, στους βαλκανικούς πολέμους, στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, που μεταβάζουν επίσης συνολικά θέλετα σε μεγάλο βαθμό και της ισορροπίας και τη δυναμική μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ήπειρο. Εδώ βλέπουμε λοιπόν ένα είδος αποστασιωποίησης από αυτό που οι λόγοι που μελέτησα λένε ένα είδος ηγεμονικού προτύπου του 19ου αιώνα. Η πρώτη μέρημνα λοιπόν ήταν η αμφισβήτηση της ξενομανίας και του μημεκισμού. Ο Γιαννόπουλος τους έλεγε η εσπεριοειδής λόγη αυτού του προσανατολισμού αποκλειστικά προς μια εσπερία η οποία δίνει το πρότυπο και είναι εισαγόμενο προς τον ελληνικό χώρο. Τι βλέπω εδώ και ποια είναι και η δική μου η πρόταση. Να δούμε αυτόν τον αντιδυτικισμό ως ένα είδος αναθεώρησης του ίδιου του ελληνικού εθνικού πολιτισμού. Ότι είναι κομμάτι του τρόπου που οι Έλληνες της εποχής εκείνης μέσα από τον λόγο αυτών των λογίων πολύ μορφωμένων λογίων καλλιεργημένων με πυκνούς δεσμούς πολιτισμικούς και μαθητεία στην ίδια την ευρωπαϊκή πνευματική ζωή προσπαθούν να συγκροτήσουν ένα λόγο για τους ίδιους τους Έλληνες. Και τον ελληνικό εθνικό πολιτισμό. Με τονισμένα τα χαρακτηριστικά κυρίως του νεοελληνικού πολιτισμού, Ρωμιοσύνη, νεότεροι Έλληνες. Η δεύτερη μέρη μνά τους ήταν η διερεύνηση των ιδοποιών χαρακτηριστικών αυτού του νεότερου ελληνικού πολιτισμού που πολύ συχνά είναι η δημοτική γλώσσα, η δημοτική παράδοση πίσω από την αιμονική προγοροβληξία, την επιδερμική αρχαιομανία του 19ου αιώνα. Και η τρίτη ήταν η επανεξέταση της μεγάλης ιδέας για των εθνικών στόχων. Μέσα σε μια περίοδο με πολύ πυκνές γεωπολιτικές αλλαγές και μετασχηματισμούς. Οι έννοιες λοιπόν που φτιάχνονται, που διαμορφώνονται σε αυτή την περίοδο συνδέονται τον αντιεδυτικισμό με αναζητήσεις της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας της αρχές του 20ου αιώνα. Ταυτόχρονα ενσωματώνουν ιδέες κριτικές προς τη νεοτερικότητα που διαμορφώθηκαν μέσα στον ίδιο τον ευρωπαϊκό χώρο, στην ίδια τη δύση στην Ευρώπη στον ύστερο 19ο αιώνα, καθώς επίσης και νεότερες αντιλήψεις για τα έθνη και τους πολιτισμούς, αλλά και αιτήματα για μια συνολική ανασυγκρότηση που σημάδεψαν την Ευρώπη του φέντες χέτορ μέσα από πολλές δημιουργικές προσαρμογές και ανασεθέσεις. Η μελέτη των ετοπισμένων χρήσεων που πρότεινα και δεν έδωσε ένα μεγάλο ερμηνευτικό σχήμα, αλλά μπορεί να μας μάθει πολλά πράγματα μέσα από μικρότερες ιστορικούς περιόδους, δείχνει ότι ο ελληνικός αντιβιτικισμός, οι όψεις του στις αρχές του 20ου αιώνα αποτελεί μια διαδικασία αντικατοπτρισμού και μηχανισμού θεώρησης και αναθεώρησης του ίδιου του ελληνικού εθνικού πολιτισμού, σε μια ιστορική στιγμή πωναπλών πολιτισμικών μετασχηματισμών αλλά και γεωπολιτικών μεταβολών. Σας ευχαριστώ πολύ. Ευχαριστούμε πάρα πολύ την κυρία Γαζή για την εξαιρετική εισηγήση που συμπυκνώνει στην ουσία και την τελευταία έκδοση σας για τους τρεις λογίους που μας παρουσιάσατε, τον Αργύρι Εφταλιώτη, τον Περικλιανόπουλο και τον Διωναδραγούμη, ο οποίος σχετίζεται με την περιοχή μας και το προξενείο του μοναστηρίου. Νομίζω ότι η καταληκτική σας συμπύκνωση με βγάζει από τον κόκκο να επαναλάβω στην ουσία μάλλον να συμπυκνώσω για μια φορά. Ωστόσο οι εντοπισμένες χρήσεις ήταν θεωρώ πάρα πολύ στοχεδμένοι και άκρως κατατοπιστικοί για τους όρους με τους οποίους λειτούργησαν η έννοια του αντιβιτικισμού στις τρεις αυτές περιπτώσεις που μας περιγράψατε. Ενδεχομένως στη συνέχεια θα σας τέσω και ένα ερώτημα σε σχέση με τη διαφοροποίηση από τους τρεις αυτούς εκπροσώπτους της έννοιας του ελληνισμού και της ερωμιοσύνης, κυρίως από τον Περικλιανόπουλο σε αντίστοιχη με τον Αργύρι Εφταλιώτη. Γιατί ωστόσο έχουμε μια σειρά από ζητήματα, από ερωτήσεις, τις οποίες θα σας θέσω με τη σειρά που έχουν έρθει. Από τον κύριο Πρόεδρο της Επιτροπέδευσης του κ. Παναγιώτη, κύριο Κυλάψη, τραμεές ευχαριστίες για την μεστηπαρουσίαση του μεγαλου ιδεατισμού, ο Όθωνας. Κατά τη γνώμη του είχε μεγαλου ιδεατικά σχέδια ή πίστηκε για το θέμα αυτό από τον εγχώριο πολιτικό λόγο προς τον κ. Κλάψη. Νομίζω ότι πίστηκε αμέσως μόλις ήρθε στην Ελλάδα και θα σας φέρω ένα παράδειγμα του πώς διαμορφώθηκε η αντίληψη του πολύ νεαρού Όθωνα στους πρώτους και όλους μήνες της έλευσης του στην Ελλάδα. Ο Όθωνας ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές του 1833 και τον Ιούνιο του 1800 και του ίδιου έτους, ενώ ακόμα δεν έχει αναλάβει τα βασιλικά καθηγόντα διότι είναι ανήλικος, πραγματοποιεί ένα πολύ στόμα ταξίδι στη Σμυρνη για να συναντήσει εκεί τον αδερφό του, τον Μαξιμιλιανό, ο οποίος κατά σύμπτουση διερχόταν από την περιοχή. Εφτάνοντας στη Σμυρνη, επιβένοντας ένα βρετανικό πολεμικό πλοίο, θα γίνει δεκτός όχι απλώς με ενθουσιώδη τρόπο, αλλά σχεδόν από θεωτικό τρόπο από τους Έλληνες κατοίκους της Σμυρνης. Το πλοίο που μπαίνει στο λιμάνι συνοδεύεται από εκατοντάδες πλειάρια ελληνικά, από τον Έλληνο κατοίκο της Σμυρνης, ο ίδιος αποβιβάζεται στη Σμυρνη, αλλά θα επιβαστεί αμέσως στους κατόπιν στο βρετανικό πολεμικό πλοίο, ότι είναι τόσο μεγάλο το πλήθος και τόσο μεγάλη η ένταση των εκδηλώσεων που υπάρχουν, ώστε τίθεται ζήτημα διαφύλαξης της σωματικής στρακεριότητας. Θα μείνει για μερικές μέρες και εκεί θα τον υποδεχθούν, όχι μόνο από θεωτικά, θα γίνει και μια μεγάλη δοξολογία. Άρα, όταν νομίζω ότι από την πρώτη στιγμή ενστερνίζει τον μεγαλοειδιατισμό, και διότι αυτός είναι συμβατός με τις ιδεολογικές του καταβολές, αυτός είναι δρομαντικός που έχει μεγαλώσει με τις ιδέες της αναγέννησης της Ελλάδας, αλλά και διότι αυτό το βλέπει να εκτιλήσεται μπροστά του πριν ακόμα διακυπωθεί η μεγάλη ιδέα. Νομίζω ότι στη μεγάλη ιδέα Όθον βρήκε και ένα σκοπό της ζωής του. Θεώρησε δηλαδή ότι εκείνος θα ήταν ο Ελέα ο Θεού Μονάραξης της Ελλάδας και κατόπινος ινταγματικός βασιλιάς, θα ήταν ο εκφραστής των πόθων του ελληνικού λαού και συνέχισε να ασπάζει το μεγάλο ιδιαιτισμό ακόμα και όταν εκδιώχθηκε από την Ελλάδα. Είναι γνωστή η συμβολή του με οικονομικά αυτιά, κατά τη διάρκεια της κριτικής επανάστασης του 1866-1869, όταν ο ίδιος διέθασε ένα πολύ μεγάλο ποσό για την ενίσχυση των κριτών επανεστατών και προσπάθησε με όποιο τρόπο άλλο να τους ενισχύσει. Άρα θα λέω ότι είναι μια συνερμογή δύο παραμέτρων και των καταβολών του, αλλά και του κλίματος που συνάντησε στην Ελλάδα. Ευχαριστούμε κύριε Κλάψη. Και από την κυρία Ιλιάδου, πάλι προς τον κύριο Κλάψη, σε ποιο δαθμό η μεγάλη ιδέα είναι προϊόν των επιλογών προσώπων και σε ποιο των συγκυριών. Νομίζω και τα δύο ισχύουν, αλλά πολύ περισσότερο θεωρώ ότι η μεγάλη ιδέα είναι προϊόν της ίδιας της εποχής της. Οπωσδήποτε τα πρόσωπα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση των επιμέρων χαρακτηριστικών της, αλλά νομίζω ότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο μια μεγάλη ιδέα θα έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα, ανεξάρτητα από τα πρόσωπα, όπως με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αναπτύχθηκαν αντίστοιχες μεγάλες ιδέες στους υπόλοιπους βαλκανικούς λαούς και στα κράτη της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. Σαφώς τα πρόσωπα παίζουν το ρόλο τους και εκφράζουν διαφορετικές προτεραιότητες ενδεχομένως για τον τρόπο υλοποίηση της μεγάλης ιδέας. Για παράδειγμα ο Τρικούπς κατά τη γνώμη μου είναι ο πρώτος ο οποίος θέτει επιτάπητο στο ζήτημα της αλλαγής της προτεραιότητας με την έννοια όχι ότι θα εγκατελειφθεί ο μεγαλωδιατισμός, αλλά ότι θα πρέπει να δοθεί πρώτα έμφαση στην εσωτερική ανασυγκρότηση του ελληνικού κράτους, ούτως ώστε αυτό να φέρει την εκκλείωση της μεγάλης ιδέας, γιατί υπήρχε και αντίληψη άλλων που έλεγαν ότι η μεγάλη ιδέα θα είναι εκείνη που θα μας φέρει τελικά τον εξοχορισμό. Αντίστοιχα η πολιτική του ελευθερού Βενιζέλλου οπωσδήποτε είναι μεγαλειδιατική, είναι ίσως ο κορυφαίος εκπαστής αυτής της τάσης, αλλά προσπαθεί να τη συναρμώσει με τις γενικότερες γεωπολιτικές εξελίξεις του καιρού του. Να εντάξει την Ελλάδα σε έναν ευρύτερο συνασφυπμό δυνάμεων, είτε πρόκειται για τη Βαλκανική Συμμαχία, είτε πρόκειται για την Ανθάνση στη διάρκεια του πρώτου Παρθοδοσμίου Πολέμου. Νομίζω καταληκτικά ότι η μεγάλη ιδέα οπωσδήποτε είναι πρέοδος της εποχής της, αλλά από την άλλη τα πρόσωπα τη διαμορφώνουν κατά περίπτωση χωρίς όμως να παρεκλείουν από τον κεντρικό στόχο της Ενταρτικής Ολοκλήρωσης. Και πάλι για τον κ. Κλάψη από την κ. Εύη Καρούζου. Η μεγάλη ιδέα και το παλαιότερο σχέδιο του Ρήγα είχαν πηγή έμπνευσης παρόμοιας σχέδια ευρωπαίων ηγεμών του 18ου αιώνα. Το ζήτημα που τίθεται είναι ότι η τάση στα ευρωπαϊκά κράτη μετά το συνέδριο της Βιέννης είναι η εσωτερική ανάπτυξη και όχι η εδαφική επέκταση. Ποια επιχειρήματα χρησιμοποιούν οι Έλληνες πολιτικοί για να αιτιολογήσουν την εδαφική επέκταση εκτός από τα ιστορικά, πολιτισμικά, αν λάβουμε υπόψη μας ότι το αρχικό βασίλειο ήταν αραιοκατοικημένο και προγραμματίζονταν επικισμοί με πληθυσμούς από άλλες χώρες. Δεν εξεταζόταν το ενδεχόμενο της εθνικής σπίκνωσης του ελληνικού εδάφους. Ευχαριστώ. Νομίζω ότι το εθνολογικό στοιχείο ήταν εκείνο που παραουθούσε περισσότερο και τους υποστηρικτές της Μεγάλης Εκδίας και συνολικά τους Έλληνες εκείνου του καιρού, καθότι σωστό είναι αυτό ότι το ελληνικό κράτος είναι αραιοκατοικημένο. Σε μια έκθεση περίπου 47.500 τετραγωνικών χιλιόμετρων κατοικούσαν περίπου 750.000 άνθρωποι τα πρώτα χρόνια μετά την ανεξαρτησία. Άρα, για να το βάλουμε στα σημερινά μέτρα, θα έβρεπε ολόκληρη η Ελλάδα να έχει 2.5 εκατομμύρια κατοίκους. Φυσικά, αραιοκατοικημένος είναι σε συνολικά και πολλές άλλες περιοχές της Οθωμανικής Ευρωκρατορίας, εξάλλου η Ελλάδα προκύπτει ως καταποκοπή της Οθωμανικής Ευρωκρατορίας. Εκείνο που παροθεί τους Έλληνες να επιδιώξουν την υλοποίηση της Μεγάλης Εκδίας, είναι η υπάρξη πολλαπλάσσεων ελληνικών πληθυσμών εκτός των ορίων της ΕΕ. Άρα, το εθνολογικό στοιχείο παίζει καθοριστικό ρόλο, όχι με την έννοια της σπίκνωσης του πληθυσμού εντός της Ελλάδας, αλλά της ενσωμάτωσης πληθυσμών που έχουν μείνει αλήτρωτοι εκτός των ορίων της ΕΕ, εξάλλου και ο κωλέτης στην ομιλία του στην Εθνική Συνέλευση θα το αναφέρει αυτό το ζήτημα. Θα ισχυριστεί, δηλαδή, και σωστό ήταν αυτό, ότι απελευθερώθηκε μόνο ένα τμήμα του ελληνικού έθνης με την επανάσταση, αυτό δεν ανταποκρίνεται στους στόχους που είχαν θέσει οι ίδιοι επαναστάτες, και ότι εκτός των ορίων της ΕΕ, ζουν όχι μόνο πολλαπλάσσοι οι Έλληνες, αλλά και οι Έλληνες που είναι πιο ανεκτυμμένοι από οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική, εκπαιδευτική, κλπ. Ευχαριστούμε πολύ κύριε Κλάψη. Από τον κύριο Μπέτσα προς την κυρία Γαζή. Από το εθνικιστικό, το τοποθετή σε εισαγωγικά, ρεύμα σκέψεις που πρεσβεύουν οι Γιαννόκουλος και Δραγούμης, πιστεύετε ότι προκύπτουν μοτίβα που είναι ακόμη και σήμερα ανοιχνεύσεις μας στο δημόσιο λόγο. Δεν σας ακούμε κύριε Γαζή. Μπορώ να έχω το λόγο κύριε Πρόεδρε. Ευχαριστώ. Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση και όπως όλες οι ενδιαφέρουσες ερωτήσεις, δεν μπορεί να απαντηθεί με ένα ναι ή με ένα όχι. Είναι, νομίζω, ένας πλαστικός λόγος, ενώ έκπλαιστος και προσαρμοστικός λόγος που συγκροτούν οι δύο αυτοί οι διαμητές. Και έχει αφήσει μεγάλες και, θα έλεγα, ορισμένως φορές και αντιφατικές κληρονομιές. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, η γενιά του 30, με την πολλαπλότητά της, ενσωμάτωσε στοιχεία από την οπτική και την προσέγγιση και του Γιαννόπουλου και του Δραγούμι και του Γιαννόπουλου, την αισθητική, την ιδιαιτερότητα της ελληνικής φύσης, αυτό το αισθητικό πρότυπο για την Ελλάδα και ούτω καθεξής, μέσα σε πολλούς τρόπους. Με πολλούς τρόπους και δημιουργικούς και παραγωγικούς τρόπους, θα έλεγα, το ελληνικό τοπίο, για παράδειγμα, το οποίο κυριαρχεί σε πολλές πλευρές της σκέψης και του έγου της προποληφωνικής αυτής γενιάς του 30. Από την άλλη μεριά ακόμα και οι προσέγγισης του Δραγούμι, θα έλεγα σε δύο στοιχεία. Το ένα είναι αυτές οι μεγάλες απλωμένες κοινότητες του ελληνισμού στο χώρο της Ανατολικής Μασογείου, στην Οθωμανική Επικράτεια, η οποία δεν είναι δική του δημιουργία βέβαια, αλλά οπωσδήποτε τις αναπροσαρμόζει μέσα στη δημοδυναμική της εποχής, επίσης επανεμφανίζονται. Και από την άλλη πλευρά και η σκέψη του για αυτή την αν θέλετε αντιδράστηση, η σκέψη του για αυτή την αν θέλετε αντιμπερρυαλιστική ρητορική. Τώρα, εάν είναι η ερώτηση αφορά εθνικιστικούς χώρους πολιτικούς με τη σύγχρονη σημασία του όρου, δηλαδή αυτό που λέμε οι εθνικιστικοί χώροι που κινούνται προς το χώρο του ακροδεξιού άκρου του πολιτικού φάσματος, η απάντησή μου είναι εν μέρει ναι και εν μέρει όχι. Δηλαδή, υπάρχουν επτυχές του έργου του Δραγούμη και του Γιαννόπουλου, οι οποίες κατά κάποιο τρόπο αποτέλεσαν αντικείμενο διεκδίκησης και ικιοποίησης από αυτούς τους χώρους. Παρ' όλα αυτά, η γνώμη μου είναι ότι πρόκειται για ένα πολύ πιο ευρύ και πολύ πλευρό έργο και σκέψη, το οποίο έχει διαχειθεί και σε άλλα πολιτισμικά και ιδεολογικά ρεύματα. Αλλά είναι ενδιαφέρουσα ερώτηση, γιατί πραγματικά νομίζω ότι και οι διεολόγοι έχουν μια πολύ μακρά και πολύ ισχυρή πληρονομιά αφήσει πίσω τους. Και μία ακόμη προς σας, κυρία Γαζή, από τον Στέφανο Κουγαρίδη, αν και νομίζω το φίξατε απαντώντας τον κύριο Μπέτσα, θα ήθελα από την κυρία Γαζή να το αποφευχηθεί για την ιδέα του Έλληνο ομανισμού, την διατήπιση του Δραγούμης και ο σχοινιώτης του Κουγαρίδη. Ευχαριστώ. Ναι, και αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση. Θέλω να πω το εξής, η ιδέα του Έλληνο ομανισμού, η οποία και αυτή είναι μια εξελισσόμενη προσέγγιση, απαντάται με διαφορετικά, θα έλεγα, αποκτά διαφορετικές αποχρώσεις στο έργο του Δραγούμη. Ο Δραγούμης έχει αυτό το χαρακτηριστικό, ίσως ενδεχομένως, επειδή έχει και αυτή τη δυτή ιδιότητα, είναι ένας πολύ ενεργός διανοούμενος, διανοητής με μεγάλο έργο, ταυτόχρονος είναι πολιτικός και διπλωμάτης και αυτή η δυτή διάσταση του ότι κινείται μέσα σε διαφορετικά πεδία λόγου, για να το πω έτσι, και δράσεις, νομίζω ότι χρωματίζει το έργο του. Ο Δραγούμης γίνω στο 1908 με το κίνημα των νεότοπων και με τη συνεργασία που είχε με τον Σουλιώτη Νικολαίδη, με την οργάνωση και Κωνσταντινοπόλαιος έχει αυτή την προσέγγιση. Τώρα, ποιο είναι αυτό το σχήμα του ελληνοθωμανισμού, γιατί έχω διαβάσει πολλά, όπως καταλαβαίνετε, και νομίζω ότι και όλοι και όλες μάλλον έχουμε διαβάσει και γνωρίζουμε αρκετά πράγματα γι' αυτό. Ένα μοντέλο πάνω στο οποίο θέλησε να δουλέψει ο Δραγούμης αυτή την περίοδο, ήταν η Αυστρογουγκαρία. Δηλαδή, ένα σχήμα μιας ευητής αυτοκρατορίας, η οποία θα μπορούσε να δώσει, εκτονέσω τη δυνατότητα, στον ελληνισμό της οθωμανικής επικράτειας, κατά κάποιο τρόπο να απλωθεί και να μπορέσει να διεκδικήσει έναν ορατότερο πολιτικό λόγο. Και θέση. Αυτή είναι, νομίζω, μια από τις πρώτες φάσεις της οποίας εντοπίζω μια εκδοχή της μεγάλης ιδέας, ή μια προέκταση, μια παραλλαγή του εθνικού προγράμματος της μεγάλης ιδέας, μέσα από το σχήμα, σε ισαγωγικά κατά τον παλόκο του ελληνοθωμανισμού. Βλέποντας μετά το 1810 ότι αυτό το πρόγραμμα δεν έχει μεγάλες πιθανότητες να προοδητεί, μεταβάει ελαφρώ στη θέση του Δραγούμις. Και αυτό το βλέπουμε από τα πρώτα του δημοσιεύματα, όταν ξεκίνησε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, όπου πρέπει να πω ότι εκεί ο Δραγούμις δεν ήταν αρνητικός στη συνεργασία με τις δυνάμεις της Αντάνθ. Επέμεινε βέβαια στη διασφάλιση των δικαιοκομμάτων έτσι και της θέσης του δημιουργισμού των Ελλήνων μέσα στη θωμανική αυτοκρατορία διαλακτικό τόνο. Όμως ο εθνικός δικασμός πολώνει απολύτως τα δύο σκέλη. Εκεί λοιπόν μεταβάλλει την άποψή του. Αλλά ναι, έχει δίκιο ο κύριος που θέτει το ερώτημα, είναι σωστό αυτό το ερώτημα. Ο Δραγούμις προσπαθούσε να κινηθεί ανάμεσα σε δύο μάρκες την εξωτερική πολιτική του εθνικού κράτους και από την άλλη πλευρά την ιδέα ότι θα μπορούσανε κατά κάποιο τρόπο οι Έλληνες της αυτοκρατορίας να κινηθούν και να απλουθούν μέσα σε ένα σχήμα μεταξέλιξης της ίδιας της αυτοκρατορίας. Άρα, υπό αυτήν την έννοια, έχει αυτά τα στοιχεία της σκέψης του. Ωραία. Και να ρωτήσω κι εγώ από τη μεριά μου με την άποψη του Περικλία Νόπουλου για τον αμυγή εθνικό προσανατολισμό της πολιτιμητής παραγωγής. Θα μπορούσατε να πείτε ελληνικά τράγματα. Ναι. Ευχαριστώ πολύ και για αυτό το ωραίο και δύσκολο, πάλι, ερώτημα. Ακούστε, όπως θέλησα να επενειχθώ και στην ανακοίνωσή μου. Υπάρχει, νομίζω, μία συνεχής και επαναλαμβανόμενη επιχειρηματολογία στο έργο αυτών των λογίων για το τι είναι το αμυγός ελληνικό. Αυτό όμως που βλέπουμε πολύ συχνά και ειδικά σε έργο όπως οι λόγοι αλλά και τα περιβάλλοντα γιατί δεν είναι μόνο συγκεκριμένη στις άνθρωποι που συνοπτικά αναφέρθηκα σήμερα. Είναι ότι πολλοί από τους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτές τις πνευματικές συζητήσεις είναι άνθρωποι πάρα πολύ εξικειωμένοι με τα ευρωπαϊκά πολιτισμικά και πνευματικά ρεύματα με τις ιδέες στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο. Για αυτό το λόγο νομίζω ότι η έννοια του αμυγού ως ελληνικού θα πρέπει να προβληματοποιηθεί μέσα ως μια σχεσιακή κατηγορία. Δηλαδή το βασικό επιχείρημα το οποίο αρθρώνεται στις αρχές του 20ου αιώνα θα έλεγα ότι είναι σε μεγάλο βαθμό ένα επιχείρημα κριτικό προς την αρχαιολατρία και το ηγεμονικό αφήγημα για το τι είναι Έλληνα στο 19ο αιώνα. Ότι Έλληνας είναι κάποιος που είναι πρόγωνος του ευρωπαϊκού πολιτισμού με τη μονομέρη, αν θέλετε, έμφαση στην κλασική αρχαιότητα, στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Αυτό το επιχείρημα αρθρώνεται με πολλούς τρόπους, πολύ δυναμικά θα έλεγα στα περιβάλλοντα του δημοτικισμού που φέρνουν μπροστά ένα είδος, θα το πω στα ισαγωγικά, πάλι αποθυμένης ιστορίας. Η ιστορία της ομοιοσύνης ονοματίζει ο εφταλιώτης το έργο του και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι είναι ένας τέχνης ιστορικός, δηλαδή δεν είναι ένας καθηγητής πανεπιστημίου ενταγμένος μέσα στο θεσμοθετημένο περιβάλλον μιας επιστημονικής κοινότητας. Επίσης είναι διασπορικός λόγιος, δεν ζει καν στο ελληνικό κράτος. Νομίζω λοιπόν ότι αυτό είναι περισσότερο που με ενδιαφέρει και θέλησε να αναδείξω στη δουλειά αυτή. Η έννοια του αμοιγός είναι κυρίως η έννοια της σχέσης με το προηγούμενο. Δηλαδή το πώς μπορεί κάποιος να αποστασιοποιηθεί από την προηγούμενη αμοιγή σύνδεση μεταξύ του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και των νεότερων Ελλήνων και να προχωρήσει σε μια αναθεώρηση που περιλαμβάνει τη δημοτική παράδοση, τα πολλαπλά ρεύματα του ελληνικού πολιτισμού που αναδεικνύεται στη Συνέχεια και στη Νέα του 30, τη δημοτική γλώσσα, τον νεοελληνικό πολιτισμό, όπως έλεγε και ο Δραγούνης. Ευχαριστώ πάρα πολύ. Νομίζω ότι κλείσαμε τη δεύτερη συναδρία. Θα σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Είμαι πολύ ενδιαφέρον στους γητήσεις τους. Παραδίδω την καλή στον κύριο Κλάψη, νομίζω που προεδρεύει την επόμενη εδρύα. Ευχαριστώ για την προσοχή. Εγώ ευχαριστώ. Ευχαριστώ πολύ. Ευχαριστούμε. Ευχαριστώ κι εγώ πολύ. Και παραλαμβάνω τη Σκητάλη για να πάω και προεδρέσω στην τρίτη κατασύρα συνεδρία του εξαιρετικά ενδιαφέροντος αυτούς τους εδρίου. Και επειδή είμαστε και λίγο πίσω από πλευράς χρόνου, θα παρακάμψω εισαγωγές και θα χωρίσω κατευθείαν να δώσω τον λόγο στους δύο ομιλίτρες και στον ομιληκτή που συμμετέχουν στην τρίτη συνεδρία. Θα ξεκινήσω με την κυρία Σοφία Ηλιάδου Τάχου, καθηγήτρια νέας ελληνικής ιστορίας και ιστορία της εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακετωνίας, το οποίο μας φιλοξενεί σήμερα και αύριο, η οποία θα αναπτύξει στο θέμα η προϋπάρχουση της εθνής πριν από την περίοδο της νεοτερικότητας και η διαδικασία των αρματολών στη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης, μια εθνοσυμβολιστική προσέγγιση κατά το μοντέλο του Ανθόνη Σμιθ. Να πω μόνο πριν δώσω τον λόγο στην κυρία Τάχου, ότι όσοι και όσοι μας παρακολουθούν μπορούν να υποβάλλουν τα ερωτήματα μας μέσω σχολείων, είτε στο Facebook είτε στο live chat του YouTube και από εκεί τα συγκεντρώνουμε και τα υποβάλλουμε στους ομιλητές. Κυρία Τάχου, με μεγάλη χαρά, σας δίνω τον λόγο. Ευχαριστώ πολύ κύριε Κλάψη. Το θέμα της συσήγησης μου, να κάνω λίγο και την προβολή παρουσίασης. Το θέμα της συσήγησης μου είναι ακριβώς προν νεοτερικές αιθμοί, η διαδικασία της εθνογένειας των κλεφτωρματολών, στη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης, όπως το φίξατε, και η προσέγγιση μου θα είναι ηθνοσυμβολιστική. Ξεκινάω από τα ζητήματα ορολογίας, μερικά από αυτά έχουν ήδη υποθεί και προηγουμένους. Υπάρχουν στη Βαλκανική ιστοριογραφία κάποιοι μουσουλμάνοι ληστές, οι οποίοι είναι κατζαλίδες. Η δημοφιλέστερη φράση είναι οι χαϊντούκοι στα Βουλγαρικά και στα Σερβικά αρχεία, οι οποίοι μάλλον είναι συνώνυμοι των κλεφτών που αναφέρονται στα ελληνικά κείμενα της περίοδος. Η δράση όλων αυτών κυρίως ερμηνεύεται από την Βαλκανική ιστοριογραφία σαν εθνικός αγώνας ενάντια στον τουρκικό ζηγό. Εδώ εμπλέκεται και η ορολογία περί αρματολών. Η δημιουργία αρματολών στην Οθωμανική επικράτεια με σκοπό την επιβολή της Οθωμανικής εξουσίας σε περιοχές ειδικά από μακρισμένες, είναι κάτι το οποίο μας έχει κληροδροτηθεί, έχει μια χρονική αφετηρία. Είναι όμως πολύ σύνηθες και εμπλέκεται με την ορολογία περί κλεφτών, οι οποίοι άλλοτε από κλέφτες μετασχηματίζονται σε αρματολούς. Αυτό συμβαίνει στον Αλή Πασά, για παράδειγμα, που από κλέφτες γίνεται αρματολός, αλλά συμβαίνει και σε πολλούς άλλους. Και οι πολλοί αρματολοί, οι οποίοι χάνουν την έμπνευση της Οθωμανικής εξουσίας, μεταπίπτουν σε κλέφτες. Άρα, στη παρούσα εισήγηση, οι δύο όροι, εξαιτίας των σταθούς πλαισίου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και των δεδομένων που διομορφώνονται εκεί, χρησιμοποιούνται αδιάκριτα ως, με τη σύνθετη λέξη, κλεφταρματολή, τουλάχιστον στη παρούσα εισήγηση. Οι κλεφταρματολοί, όπως προανέφερα στην βιβλιογραφία, θεωρείται ότι συνέβαλαν με τη δράση τους στην εθνική αφύπνηση. Αυτό του είδους η παραδοχή, όμως, αρχίζει από μια επιστημολογική παραδοχή. Η συγκεκριμένη επιστημολογική παραδοχή σχετίζεται με την άποψη ότι το ελληνικό έθνος είναι μια παλιά φυσική συλλογικότητα ή οντότητα, η οποία προϋπάρχει και η οποία φυπνίζεται την περίοδο του εθνικισμού, υιοθετώντας κυρίως ένα όραμα, το όραμα μιας εθνικής επανάστασης. Μέσω στο ιδεολογικό κλίμα που προαναφέρθηκε, κινούνται όλες οι πρόημες επιστημονικές προσεγγίσεις και κύρια χαρακτηριστικά των κρεφταρματολών ως εθνικών αγωμιστών θεωρείται η άποψη ότι είναι η φορείς μιας ήδη διαμορφωμένης εθνικής ταυτότητας. Κάτι που διαιωνίζεται σαν DNA από τη μία γενιά στην άλλη. Μία τελείως αντίθετη εκδοχή εκφράζεται από τον Hobsbawm το 1959 στο βιβλίο του Primitive Rebels, Studies in High Forms of Social Movement in the 19th and 20th Century. Ο Hobsbawm προσδίδει στους κρεφταρματολούς τη διάσταση της κοινωνικής ληστείας ή των κοινωνικών ληστών. Γενικεύει αναφερόμενους σε προκατεταριστικές αγροτικές κοινωνίες στα Βαλκάνια όπου εκδηλώνεται το συγκεκριμένο φαινόμενο, όπως προενέφερα και εγώ, το φαινόμενο των χαϊτούκων. Και θεωρεί ότι μια και η προέλευξή τους είναι η αγροτική και η ξενοτροφική πληθυσμία της Βαλκανικής, ο στόχος όλων αυτών είναι κοινός, τους λίγο υπολύττους ανεβάζει στο βάθρο των κοινωνικών αγωνιστών, των φορέων της κοινωνικής δικαιοσύνης και τους θεωρεί πρωτόγονουσμένα αλλά λαϊκούς επαναστάτες. Είναι μια κοινωνική διάσταση η οποία εφίσταται μια ακριτική από διάφορους ερνητές, τον Κάρτ, τον Μπλοκ, τον Αντανίρ, τον Κολιόπουλο. Τα δύνατα σημεία της προσέγγισης του Χοπσφάουμ είναι τα εξής. Καταρχήν θεωρούν ότι ο Χοπσφάουμ εξειδενικεύει τους ληστές οι οποίοι κάνουν χρήση βίας, υπερτονίζει ως κίνητρο της δράσης στον ταξικό δεδομένο, την ένταξή τους δηλαδή στην ομάδα την αγροτική και την οτροφική και θεωρεί ότι αγνοεί τις υπόλοιπες δράσεις τους και τα υπόλοιπα κίνητρα που σχετίζονται κυρίως με την σύμπληξη των τοπικών και περιφερειακών τους δικτύων και την ικανοποίηση των συμφερόντων τους. Επίσης, μέσα στο σύνθετο σκηνικό που είχε στηθεί την Οθωμανική περίοδο, η κριτική που δέχεται ο Χομπσπάουμ είναι ότι παρακάμπτει τις σχέσεις τους είτε με τους Οθωμανούς δικητές είτε με τους χριστιανούς προαιδητούς, υποτιμά το γεγονός ότι οι κρεφτροματολοί συναλλάσσονται με αυτά τα τοπικά κέντρα εξουσίας, τα οποία έχουν μια μεγάλη δυναμική και μπορούν να ικανοποιήσουν άλλου τύπου συμφέροντα, τα οποία, ενώ η διάθεσή τους, τα κίνητρα των ενεργιών τους είναι διαφανή και απέχουν πόρο από τα ιδιολογικά ή κοινωνικά κίνητρα τα οποία θα μπορούσαμε να τους είχαμε προσδόσει. Και προχωράω στην προσέγγιση που επιλέγω. Είναι η εθνοσυμβολιστική προσέγγιση, η οποία κατηγνώμη μερμηνεύει τη διαδικασία της εθνογέννησης. Αναφέρομαι στο μοντέλο του Anthony Smith. Ο Anthony Smith συμφωνεί με την άποψη των μοντερνιστών ότι ο εθνικισμός προηγείται του έθνους, διαφωνεί όμως με το γεγονός ότι τα έθνη είναι κατασκευασμένα νεοτερικά. Η δική του εκδοχή είναι ότι δεν εξυπηρετούν τα έθνη, δεν κατασκευάζονται να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα των φορέων του εθνικισμού, αλλά ότι βασίζονται, η γέννησή τους βασίζεται σε προϋπάρκουσες προνεοτερικές κοινότητες, εθνωτικές κοινότητες, τις οποίες ο ίδιος προσδιορίζει ως εθνή. Τα χαρακτηριστικά των εθνή που αποδίδει είναι ένα συλλογικά προσδιορισμένο ή αποδεκτό αν θέλει το όνομα, ένα μύθο κοινής καταγωγής, κάποιες κληροδοτημένες ιστορικές αναμνήσεις ή στοιχεία πολιτισμού, η έννοια μιας πατρίδας με όλους τους συνειρμούς που ριαχαίνονται μέσα από αυτό και τις πολιτισμικές ταυτότητες, μια αίσθηση αλληλεγγύης και συνοχής τα οποία θεωρεί επαρκεί για να υποδομηθεί η συλλογική συνείδηση και η εθνική ταυτότητα την εποχή της νεοτερικότητας. Σύμφωνα με τον Σμίθ επομένως η εθνογέννηση μπορεί να επαναληφθεί με κάποιες διαδικασίες που περιγράφει την επανάληψη της μορφής του έθνους. Αναφέρεται στην καθιέρωση λογικών ονομάτων, εθνοτοπονημίων, γλωσσικών κωδίκων. Επίσης αναφέρεται στην διάθεση των νεότερων και νεών να επαναξετάσουν το παρελθόν και να ανακαλύψουν και να επικυρώσουν ένα δεδομένο εθνοτικό μετασχηματίζοντάς το σε εθνικό. Η εθνογέννηση εξαρτάται από όλες αυτές τις διαδικασίες αναθεώρησης, είτε στο θεσκευτικό επίπεδο, είτε μέσα από έναν πολιτισμικό τονισμό από κάπου, εδώ ας πούμε είναι νεοτερικό, θα δούμε ότι παίζει ρόλο, μέσα από τη συμμετοχή όλων των κοινωνικών στρομμάτων σε ένα κίνημα το οποίο απειλεί να ανατρέψει ότι δεν είναι σημαντικό για την εθνική επιβίωση και προσπαθεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την εθνογέννηση. Σκοπός, επομένως, της εισήγησης είναι να διευκρινιστεί αν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τη συμμετοχή των πλευρωνυματολόνων σε εθνογέννηση, δηλαδή σαν μια διαδικασία μετασχηματισμού της προηγούμενης ταυτότητας σε εθνική, την εποχή της νεοτερικότητας και του εθνικισμού. Τα επίπεδα μέσα από τα οποία θα εξετάσουμε τις προν νεοτερικές εθνίες, δηλαδή πριν από την εποχή του μοντερνισμού, της επανάστασης και του διαφωτισμού περίοδο, στην περίπτωση των πλευρωνυματολών είναι, κατά τη δική μου εκτίμηση, τέσσερα. Το πρώτο έχει να κάνει με την ταυτότητα του μηλέτ των ορθοδόξων, το δεύτερο με την ελληνική γλώσσα και την κλασική πληρονομιά και παράδοση, το τρίτο με τον τόπο και τις πολιτισμικές ταυτότητες που αναπτύσσονται σε αυτό και το τέταρτο με τις συλλογικές μηνύμες των πλευρωνυματολών. Ξεκινάω από το πρώτο. Είναι δεδομένο ότι στον ευρύτερο ορθομονικό χώρο ο πατριάρχης είναι θεσμός του ορθομανικού κράτους και όσοι ενδίπτουν στη δικαιοδοσία του αποκτούνε την ταυτότητα του μηλέτ των ορθοδόξων μέσα στον συγκεκριμένο χώρο. Το μηλέτ βέβαια περιλαμβάνει όχι μόνο τους αρθόδοξους πληθυσμούς οι οποίοι αναπτύσσουν ελληνική εθνική ταυτότητα, αλλά και τους ορθόδοξους οι οποίοι την εποχή του νεοτιρισμού και του εθνικισμού θα αναπτύξουν διαφορετικές εθνικές ταυτότητες. Το βασικό στοιχείο συνοχής τους όμως στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο είναι η ορθόδοξη ταυτότητά τους. Επίσης, στο πλαίσιο αυτού του νομοποιητικού ρόλου που διαδραματίζει το Πατριαρχείο, έχουμε τη συγκρότηση μιας μεταβυζαντινής ελληνοορθόδοξης παιδείας, η οποία πρευθύνεται, ανεξάρτητα από εθνικούς διαφορεσμούς, στην συγκεκριμένη περίοδο που δεν υφίστανται, πρευθύνεται σ' όλα τα μέλη του μηλέτ των ορθοδόξων και αποκτάει, προσλαμβάνει διαστάσεις περίπου έτσι βαλκανικές. Είναι αυτό που ο Κιτρομπλίτης ονομάζει Ελληνοορθόδοξης Κοινοπολιντίας στα Βαλκάνια. Η ελληνική γλώσσα είναι ο συμβετικός κρίκος, όπως και ο κλασικός ελληνικός πολιτισμός, γιατί αυτό το μεταβυζαντινό εκπαιδευτικό μοντέλο είναι αυτό το οποίο διαμορφώνει, μεταβυβάζει από τη μια γενιά στην άλλη, όχι μόνο τα κλασικά γράμματα, αλλά και την γλώσσα, την ελληνική. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν αποτελεί ένα μοντέλο προσαρμοσμένο στον οθωμανικό πλαίσιο και στον ρόλο του θεσμού του Οικουμενικού Πατριαρχείου στον ευρύτερο χώρο. Πάμε τώρα, κατηγνώμη μου, η ουσία είναι ότι αυτή η ελληνική γλώσσα και η ταυτότητα των Ορθοδόξων μέσα στο συγκεκριμένο χώρο, συνυφασμένα με την ελληνική εκπαίδευση, δημιουργούν την σημαντικότερη, κατά την δική μου άποψη, εθνή, την προνεωτερική εθνή, στην οποία θα βασιστεί η εθνογέννηση την εποχή της ελληνικής επανάστασης και θα προετοιμάσει την ελληνική επανάσταση. Προχωράω στον τόπο. Το τόπο είναι το Ορματολίκη, το οποίο τον 18ο αιώνα είναι μια περιοχή αυτόνομης δικαιοδοσίας σχεδόν, που δικείται από τον έξαρχο, ο οποίος διορίζεται με συλλουτανικό φυρμάνι σύμφωνο με τις μνείες που έχουμε. Η πολιτισμική ταυτότητά τους σχετίζεται κυρίως με τα διευρυμένα δίκτυα εξουσίας τους, στο οποίο συγκρουτούνται με αιματικούς δεσμούς συγγενικούς, με δεσμούς πνευματικής συγγένειας, για παράδειγμα αδερφοποίηση, υιοθεσία, πηγαμίες, ό,τι έχει να κάνει με αυτά, και μέσα από τη διεύρυση και τη συνένωση γειτονικών αρματολικών δικτύων με στόχο την ικανοποίηση κοινών συμφερώντων, ενώ παράλληλα μέσα σε όλο αυτό το πλέγμα αναπτύσσονται διάφορες στρατηγικές που έχουν να κάνουν με τη διαμόρφωση συνοχής ή αντιπαράθεσης σε κάποιες φάσεις της ιστορίας, αλλά κυρίως συνοχής και λιλυγής των αρματολικών δικτύων, άρα μια ορισμένη πολιτισμική κουλτούρα που έχει να κάνει πολλά με το crossing identities ή το θέμα των πολιτισμικών ορίων του ΜΠΑΡΤΕ. Όσον αφορά τώρα τις συλλογικές αναμνήσεις των αρματολών, εδώ τα επίπεδα είναι δύο. Καταρχήν η κατάσταση οικονομική και κοινωνική της Οθωμανικής Ευτοκρατορίας την συγκεκριμένη χρονική περίοδο του 18ου προς τον 19ο αιώνα και επίσης τις συλλογικές αναμνήσεις από την πολιτεία του Ελή Πασά απέναντι στους κρυφτορματολούς. Το πρώτο είναι η επιβολή στο κοινωνικό επίπεδο του συστήματος του Μαλικανέ, δηλαδή η φορολογία της Γεωργίας που ήταν αναδείχτηκε ως κυρίαρχη μέθοδος για τα κρατικά έσοδα. Στη πράξη όμως, οι συνέπειες της ήταν ότι έφερε στο προσκήνιο την τάξη των Αγιάν, οι οποίοι αποφελήθηκαν κυρίως από τις φορολογικές συμβάσεις και πραγματοποίησαν επενθύσεις στη γη, στο εμπόριο, έγιναν μεγάλη ιδιοκτήτες φτημάτων. Ή αύξησαν τη φορολογία όμως των αγροτών και των φθινοτρόφων και των νοστών για να συγκεντρώσουν τα χρήματα που όφηλαν να προδώσουν στη πύλη για την ένταξή τους στην κατηγορία των Αγιάν. Η κατάσταση των κρετορίες στην οποία βίωνα πλέον η αγροτική και φθινοτροφική πληθυσμή ήταν η αύξηση των τιμών, οι ανισότητες, η κυριαρχία των λουστών στην Ήπεθρο, αλλά και η ένταξη με τη βία ολόκληρων χωριών στα κτήματά τους των Αγιάν. Η επιδίνωση επίσης της κοινωνικής του κλίματος, της κοινωνικής δυσαρέσκειας και η αδυναμία επιβίωσης πολλών που καταφεύγουν στα βουνά. Ταυτόχρονα μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Αλή Πασάς, ένας από τους μεγαλύτερους Αγιάν της περιόδου, αναδεικνύεται σε κυρίαρχο της περιοχής, έχει όλα τα χαρακτηριστικά που προανέφερα, δηλαδή την ένταξη σε τεράστιες εκτάσεις της γης πολλών εκ των χριστιανικών χωριών της περιοχής, αλλά κυρίως στρέφεται ενάνπια στους πλευτορματολούς, οι οποίοι από το 1790 μέχρι το 1810 αποδεκατίζονται, με σκοπό, ο στόχος του Αλή Πασά, είναι να δημιουργήσει έναν αρματολισμό εξαρτημένο από τον ίδιο και να γεννηλωπίσει τους στόχους του της ανεξαρτησίας από την κεντρική υψουσία, της κεντρικής αιλής, και της διαμόρφωσης του δικτύου του. Οι συλλογικές αναμνήσεις επομένως συλλείπτουν και χωρίς να εμένω σε λεπτομέρειες των αρματολών πρώτον σχετικά με τη κατάσταση της αυτοκρατορίας, τη διεκδίκηση και τη διαχείριση της γης και της συμπεριφοράς των Αγιάν και ειδικά του Αλή Πασά απέναντί τους, τους δημιουργεί μια παίχτη απέναντι στο αθωμανικό κράτος Ζυκφό και προετοιμάζει τις διαδικασίες συγκρουσής τους με αυτό. Πάμε τώρα στα δεδομένα που αρχίζουν και διαμορφώνονται. Η περίοδος του διαφωτισμού της νεοτερικότητας του εθνικισμού, η γέννηση της αστικής τάξης σε δεύτερο επίπεδο, η συγκρότηση πολιτικής αιλής των φανταριωτών και η Φιλική Υπερία είναι οι πέντε παράμετρες που στην εκτίμησή μου είναι αυτά που διαφορεποιούν τελείως το κλίμα και δημιουργούν τις προϋποθέσεις γι' αυτόν τον μετασχηματισμό, τον εθνικό μετασχηματισμό. Ο νεοελληνικός διαφωτισμός, ο οποίος συνηφαίνεται με τη Δύση, μεταβιβάζει φιλελεύθερες ιδέες στην Ελλάδα, όλο αυτό το κίνημα του διαφωτισμού επηρεάζει υπερβολικά τους Έλληνες διανοούμενους, συγκροτείται μια αμορφωμένη αιλήτη κυρίως εξαιτίας της ελληνικής διασποράς, ο εθνικισμός διστύει στις ελληνικές ελίτ ως απότοκο του νεοτερικού αυτού πνεύματος, έτσι και νομίζω ότι κλονίζει από τα θεμέλια του το προηγούμενο οικοδόμημα του μηλέτ των Ορθοδόξων, το οποίο αποτελούσε το προηγούμενο σχήμα μέσα στο οποίο εντάσσονταν οι Ορθόδοξοι πληκτισμοί. Βασικό χαρακτηριστικό της νεοτερικότητας, επομένως, είναι ο εθνικισμός που υλοποιείται ως όχημα εξυφρονουσμού πλέον και καθορίζει το χαρετήρα του απελευθερωτικού πολέμου. Εκείνο το οποίο τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του νεοελληνικού διαφωτισμού, εθνικισμού και την περίοδο της νεοτερικότητας, που δημιουργούν τις υπολοιποθέσεις της εθνογέννησης, είναι η σύνδεση των νεότεων Ελλήνων με τους Αρχαίους, όπου η Μαράς γευκρινίζει ότι είναι μια προοδευτική διάσταση στη συγκεκριμένη συγκυρία. Η διαμόρφωση της κριτικής αμφισβήτησης απέναντι στο παλιό μεταβυζαντινό πρότυπο εκπαίδευσης, καθότι ήταν προσαρμοσμένο σε ένα άλλο στάδους δύο, τελείως διαφορετικό από αυτό που ευαγγελίζεται ο εθνικισμός. Η αντίληψη ότι η ελληνική γλώσσα αντιπροσωπεύει και τη συνοχή και τη συνέχεια του έθνους. Προχωράμε στη γέννηση της ελληνικής αστικής τάξης, η οποία ούτως ή άλλως είναι μια προϋπόθεση. Σαφώς η γέννησή της μετά τις συνθήκες Πασάρωβιτς και Κιτζούκκου παντού δημιουργεί εμπορικά κέντρα στην κεντρική δυτική Ευρώπη και στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μαύρη Τάλασσα, αλλά δημιουργεί και τις προϋποθέσεις συγκρότησης αστικών κοινωνιών στη Δύση, οι οποίες εμφορούνται από φιλελεύθερα ιδανικά. Η αστική τάξη χρηματοδοτή, χάρις στις παροχές της και στο πνεύμα του γεφωτισμού που διοχέται εκδόσεις της αρχαιότητας, επομένως στήνει τις γέφυρες επικοινωνίας με αυτήν, προσφέρει πόρους για τον εθνικό αγώνα, ενώ το συγκριτικό πλεονέκτημα της ελληνικής πλευράς είναι το γεγονός ότι συγκροτείται, διαμορφώνεται μια πολιτική ελίτ, η οποία από τη μια συντηρεί τις γέφυρες με το πατριαρχείο ως κέντρο των ορθοδόξων στο παλιό σχήμα και από την άλλη έχει τα βλέμματα στραμμένα στη Δύση και χάρις την πολιτική της εμπειρία είναι ικανή να διαμορφώνει αυτή τη σχέση και να την πολλαπλασιάζει. Αυτό είναι ένα πλεονέκτημα το οποίο δημιουργεί τις προϋποθέσεις μιας καθολικής συμμετοχής των κοινωνικών στρωμάτων από τα μεσαία των αστικών κοινωντήτων στα ανώτερα της πολιτικής ελίτ των φενοδιωτών στη διαδικασία της εθνογέννησης και ενδεικτικό είναι η ελληνική εξέγγευση τον Φεβρουάριο του 2021 στην Μολοδοφία από αποδεικνύει το ρόλο της συγκεκριμένης ομάδας. Και όσον αφορά τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, εδώ έχουμε τη στράτευση στην Φιλική Εταιρεία μιας ομάδας εκλευθερωματολών βεβαιωμένα δεδομένο ότι από το 1999 μέχρι το 2020 μετέχουν πολύ αργότερα διαπρεψάντων στο πλαίσιο της Επανάστασης στην Φιλική Εταιρεία και μετακενώνουν κατά την κοραϊκή εκδοχή το πνεύμα της Επανάστασης και τις καινούργιες πια εκδοχές περί έθνους, οι οποίες έρχονται από μακριά. Επομένως, κατά τη δική μου εκτίμηση, και η θεώρηση ότι αρματολή είναι μια εθνική ομάδα, τον εθνωτική ομάδας των Βαρλθών, νομίζω ότι ενταποκρίνεται κυρίως στα όσα ισχύουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά την προνεωτερική περίοδο, το Ορθόδοξο Μιλέτ, ο ελληνικός πολιτισμός, η ελληνική γλώσσα, η κλασική παιδεία, τα οποία υπηρετούνται από τα σχολεία του Ορθόδοξου Μιλέτ, μεταβιβάζουν όλα αυτά τα πρότυπα από τη μια γενιά στην άλλη, επομένως αποτελούν το όχημα των εθνών, τα οποία αργότερα θα χρησιμοποιούν, και επίσης οι πολιτισμικοί συνάφια και οι πολιτισμικές ταυτότητες μέσα από τη διαχείριση των δικτύων των κλεφταρματολών θα δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για την δυνατότητα των αρματολών να έρθουν σε επαφή με μία άλλη, να έχουν ένα πνεύμα συνοχής και να έρθουν σε επαφή με μία άλλη εντύληψη των πραγμάτων, έτσι συλλογικά και δυναμικά όπως με τοίχαν στην Επανάσταση. Είναι δεδομένο επίσης και η κακή κατάσταση της αυτοκρατορίας δημιουργεί ορισμένα πράγματα που έχουν μεγάλη σχέση με όσα προαναφέρθηκε. Και θα κλείσω το γεγονός ότι, σύμφωνα με το μοντέλο του Adam Smith, οι εθνί χαρακτηρίζονται κάθετες και δημοτικές όταν τηρούν δύο προϋποθέσεις. Η πρώτη προϋπόθεση έχει να κάνει με το γεγονός ότι την εποχή του εθνικισμού, στο πλαίσιο της Επανάστασης, ο διακριτικός ιστορικός τους πολιτισμός συμβάλλει στην ενοποίηση των διαφορετικών στάσεων γύρω από μια κοινή κληρονομιά και παράδοση αυτή των εθνί. Οι οποίες μετασχηματισμένες αφορούν όλες τις κοινωνικές ομάδες και επομένως σε ένα δεύτερο επίπεδο, τηρίται η δεύτερη προϋπόθεση της Εθνογέννησης, που έχει να κάνει κυρίως με τη συμμετοχή όλων των τοπικών, κεντρικών, περιφερειακών, στρατιωτικών ελήθ και όλων των κοινωνικών στρωμάτων του πρώην Ορθόδοξου Μιλέτ. Στην διαδικασία της Εθνογέννησης, οι δε κλευστραματολίοι αποτελούν στα παιδιά των μαχών την ομάδα πια της στρατιωτικής, η οποία υλοποιεί στην πράξη την επανάσταση. Επομένως, η συμμετοχή όλων αυτών των παραμέτρων οδηγεί στην Εθνογέννηση. Να θυμίσω ότι η λέξη παλιγγενεσία που υιοθετεί, σημαίνει μια πάλι γέννηση της εθνικής ταυτότητας. Ευχαριστώ πάρα πολύ. Έχω τελειώσει. Κυρία Τάχου, ευχαριστούμε πολύ και για την εξαιρετικά εμπεριστατομένη και ενδιαφέρουσα ειςήγησή σας, αλλά και για το γεγονός ότι μπήνατε μέσα στον χρονικό περιθώριο που είχαμε θέσει, κάτι που μας διευκολύνει και από κουλευράς προγραμματισμού. Τα ερωτήματα θα τεθούν στο τέλος, συγκεντρώνω να κάνω και από αυτά. Θα δώσω το λόγο αμέσως στον κύριο Λεωνίδα Μύρα. Ο κύριος Μύρας είναι ενταταλειμμένος του Ιδάσιον στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και θα μας αναπτύξει το θέμα η προσέγγιση της ελληνικής επανάστασης από την πλευρά των Αθωμανών. Θα δούμε τα πράγματα από την άλλη οπτική γωνία. Επαναλαμβάνω ότι οι ερωτήματα απτίθενται μέσω του YouTube και μέσω του Facebook και τα συγκεντρώνουμε και τα συζητούμε στο τέλος της συνεδρίας. Κύριε Μύρα, σας δίνω το λόγο. Πρέπει όμως να ανοίξετε το μικρόφωνο σας, κύριε Μύρα. Ωραία, πολύ ωραία. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την πρόσκληση και για τις πολύ ενδιαφέρουσες παρουσιάσεις που έχω ακούσει μέχρι τώρα. Αν μου επιτρέπετε ένα σχόλιο, γιατί μου έκανε πάρα πολύ μεγάλη εντύπωση αυτό που είπε η κυρία Γαζή για το πρότυπο της Αυστροουγγαρίας, επειδή στην παρούσα περίοδο μελετάω το σχήμα του ελληνικού αθωμανισμού και τη μεγάλη ιδέα από την άλλη πλευρά, πάλι, από τους Οθωμανούς. Και έπεσα έτσι σε κάποια συζήτηση σε ανταλλαγή απόψου μεταξύ του Μιδάτ Πασά και του Ριφάτ Πασά, ο οποίος είχε θυτεύσει στην Αθήνα. Εκεί συζητάνε και εξετάζουν την προοπτική ιδρύσης μιας Οθωμανο-Ελληνικής συνομοσποντίας με βάση το πρότυπο της Αυστροουγγαρίας, πράγμα το οποίο το θεώρησα εξαιρετικά εντυπωσιακό. Ας περάσουμε όμως στο θέμα μας και έχω και ένα powerpoint. Ωραία. Λοιπόν, δεν ξέρω αν φαίνεται. Καταχάς για την Ελληνική Επανάσταση, το πρώτο πράγμα που πρέπει και της Οθωμανικής προσχήψης, το πρώτο πράγμα που θα ήθελα να αναθέρω ήταν ότι διαφέρουν ρυζικά από την θεώρηση που υπάρχει στην Ελληνική ή στην Τουρκική ιστοριογραφία, που χαρακτηρίζουν την Ελληνική Επανάσταση ως μία αναμέτρηση μεταξύ των Ελλήνων και των Οθωμανών ή ακόμα χειρότερα των Τούρκων. Ο όρος Τούρκος υπήρχε βέβαια στο οθωμανικό πλαίσιο με εντελώς διαφορετικά συμμενόμενα. Και οι Οθωμανοί προσέλαβαν την Ελληνική Επανάσταση ως μία εξέγερση των υπηκών τους, αγνοώντας τις επιστολές και τη ρητορική των επαναστατών των Ελλήνων, παρά το γεγονός ότι είχανε κατασχέσει και μεταφράσει στα Οθωμανικά αρκετές από τις επιστολές αυτές. Πριν ξεκινήσουμε, θα ήθελα να μιλήσουμε λίγο για τις προσλήψεις της Γαλλικής Επανάστασης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Υπήρχαν διάφοροι αγωγοί μετάδοσεις των ιδεών αυτών. Οι κυριότεροι αγωγοί μετάδοσεις ήταν οι ευρωπαϊκές εμπορικές παρικίες, οι οποίες υπήρχαν στην Κωνσταντινούπολη. Κυρίως όμως οι αναφορές που έστελναν οι Οθωμανοί πρεσβευτές που είχανε σταλεί στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες την περίοδο από το 1790-1891 μέχρι και το 1821. Ένας από τους Οθωμανούς διπλωμάτες που υπηρετούσε στη Βιέννη ήταν ο Εμπού Γατύμπεφέντης και είναι ο πρώτος ο οποίος περιέκραψε τα επαναστατικά γεγονότα στην Γαλλία, αλλά και ο πρώτος ο οποίος χρησιμοποίησε τους νεοτερικούς όρους που εκπορεύονταν από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης και εισήκθησαν στον Οθωμανικό πολιτικό λεξοειλόγιο. Είναι ο πρώτος ο οποίος χαρακτήρησε την έννοια έθνος με τη νεοτερική τη σημασία, γιατί μέχρι τότε είχε εντελώς διαφορετικά σημαίνωμενα, καθώς σημαίνει την εθνοθρησκευτική κοινότητα, τα περιέγραψε πολύ ωραία και η προηγούμενη ομιλήτρια. Είναι ο πρώτος ο οποίος χρησιμοποίησε την έννοια πατρίδα, βατάν στα Οθωμανικά, με τη νεοτερική της χρήση, καθώς μέχρι τότε βατάν ήταν ο γενέθριος τόπος, ο τόπος καταγωγής των ανθρώπων, καθώς επίσης και τις έννοιες ελευθερία και ανεξαρτησία, μιας και οι έννοιες αυτές στο Οθωμανικό λεξιολόγιο σήμαναν την έλλειψη περιορισμών σε τιμάρια. Φυσικά όρος σερβεστικία, ελευθερία και ανεξαρτησία χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στη συνθήκη του Κιτσού Καϊνατζή για να περιγράψουμε το καινούργιο καθεστώς της Κριμαίας, ενώ ο ίδιος είναι που χρησιμοποίησε και τον όρο κοινοβούλιο μετσλής. Πέρα από τον Εμπούρα Τιμπεφέντι έχουμε και αναφορές Οθωμανών διπλωματών που υπηρετούσαν στις άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και από το Παρίσι έχουμε αντίστοιχες αναφορές. Ένα όμως από τα ζετήματα που θα έπρεπε να εξετάσουμε είναι τι επίδραση είχαν οι ιδέες αυτές και κατά πόσο είχαν ενταχθεί στο οθωμανικό πολιτικό λεξιλόγιο με τα νέα σημενόμενά τους. Όταν ξέσπασε η ελληνική επανάσταση, οι Οθωμανοί τη χαρακτήρησαν ως μια εξέγερση. Ισιαν είναι ο Οθωμανικός όρος, μπορείτε να τους παρακολουθήσετε και από το Powerpoint. Ως συνομοσία, ως διχόνια, ως προβοσία ή ως ένα κίνημα και μια συμφορά. Και όπως είπαμε, αγνώρισαν τις διακηρύξεις των Ελλήνων παρά το γεγονός ότι είχαν κατασχέσει αρκετές από τις επιστολές των επαναστατών. Μεταξύ των επιστολών αυτών ήταν και μια του Αλεξανδρού Υψηλάδη προς τον Μίλος Βρένοβιτς όπου του πρότεινε κάποια σχέδια συνεργασίας, ο κομιστής της επιστολής, ο Παπάς, συνελήφθη από τους Οθωμανούς, μεταφράστηκε στα Οθωμανικά, έχουμε επίσης την μετάφραση της διακήρυξης του Υψηλάδη. Παρ' όλα αυτά, όμως, οι Οθωμανοί, στις πηγές τουλάχιστον, βλέπουμε ότι περιέχραψαν τους επαναστατημένους Έλληνες με προνεωτερικούς όρους. Τους χαρακτήρισαν μιλέτη των Ρομνιών ή ταϊφέ των Ρομνιών, ως ζημίδες, ως μημουσουμάνους προστατευόμενους ιππικούς που ζούσαν στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατοριάς, ως χριστιανούς, ως τασιαστές ή αντάρτες, όρους δηλαδή που χρησιμοποιούσαν για να χαρακτηρίσουν και άτομα που παρέβαιναν το καθεστώς της νομιμότητας. Τους χαρακτήρισαν επίσης ληστές Ρομνιούς ή ραγιάδες και άπιστοι ή πειρατές, οι οποίοι είχαν παραπλανηθεί από τον διάβαλο και είχαν επιδοθεί σε σατανικές πράξεις υπονομεύοντας τα θεμέλια του κράτους. Σποραδικά, πάντως, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι Οθωμανοί αρχίζουν και χρησιμοποιούν τον όρο «Γιουνάν» προκειμένου να χαρακτηρίσουν τους Έλληνες επαναστάτες και ειδικά μετά από το 1822, όταν οι Οθωμανοί μετέφρασαν, στην οθωμανική γλώσσα, τη διακήρυξη του συντάγματος του Επιδαύρου. Από το 1822 και έπειτα, προϊούσις της επανάστασης, βλέπουμε ότι πυκνώνει η χρήση του όρου «Γιουνάν», η οποία είναι σημαντική, νομίζω ότι μετά από τα πρώτα χρόνια είχαν καταλάβει πάρα πολύ καλά τους σκοπούς των Ελληνών, όμως για ιδεολογικούς και πολιτικούς λόγους συνέχιζαν να τους χαρακτηρίζουν ως μηλέτη των ονειών που επαναστάτησε ενάντια στην εξουσία και φυσικά δεν μπορούσαν να γνωρίσουν έτσι τα αιτήματα των Ελλήνων. Επομένως, οι Οθωμανοί ερμήνασαν τα γεγονότα τους ως ξεκάθαρα ένα εσωτερικό πολιτικό ζήτημα, ενώ την επανάσταση των Ελλήνων την χαρακτήρησαν ως μία καθολική εξέγεση των επικών τους, γιατί, όπως είπαμε και προηγουμένως, στο ρουμ μηλέτη δεν αντάσσονταν μόνο η ελληνική καταγωγή σκάθηκε, αλλά η σερβική, βουλγαρική, αλβανική καταγωγή, χριστιανή ορθόδοξη. Ακόμα και στο ρουμ μηλέτη εντάσσονταν και οι τουρκόφωνοι χριστιανοί της Καπαδοκίας. Το γεγονός, λοιπόν, ότι αποτελούσε μία υπερτοπική κοινότητα διασφαρμένη σε όλη την επικράτεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ενέθινε τους φόβους των Οθωμανών για καθολική εξέγεση. Ατόμων, μελών του ρουμ μηλέτη, οι οποίοι πλέον είχαν εκπέσει στο καθεστώς των χαρμπίδων. Χαρμπίδες χαρακτηρίζονταν τα άτομα που βρίσκονταν σε εμπόλεμη κατάσταση με την ισλαμική κοινότητα και είχαν απολέσει το καθεστώς του ζημί, του προστατευόμενου δηλαδή υπηκόγου. Ανασυντώτας, λοιπόν, τα έτια, τα εσωτερικά έτια για την επανάσταση, οι Οθωμανοί, θεώρησαν καταρχάς πως αυτή την είχε υποθάλψει η κακοδιοίκηση των τοπικών αξιωματούκων αλλά και η απομάκρυνση των σοφών ανδρών από τις υποθέσεις του κράτους, όπως επίσης και η ολιγορία των αξιωματούκων της οθωμανικής κυβέρνησης. Επίσης, έκαναν λόγο για μια προεόνια έκθεση του ρωμαϊκού μηλετήου εναντίον των μουσουμάνων, την οποία υπέθαλψαν οι παπάδες, είναι φράσεις που έχω πάρει μέσα από τα κείμενα των ιστοριωγράφων που έχουν ασχοληθεί με την ελληνική επανάσταση και συγκεκριμένα του Σαννίζαντα και του ΕΣΑΤ, οι οποίοι αναφέρουν ότι την έχθρα αυτή του ρωμαϊκού μηλετήου την υπέθαλψαν οι παπάδες παρασύροντας τον όχλο των Κοτσαμπάστηδων στην Πελοπόννησο αλλά και ολόκληρο το ρωμαϊκό μηλέτη. Ο Ιουσούφ Ελμοραβή, ο οποίος ήταν ένας Οθωμανός αξιωματούχος με καταγωγή από τον Άφπιο, που βρέθηκε στην Πελοπόννησο την περίοδο της έναρξης της επανάστασης, περιγράφει τα εξής «Η τλανημένη μοναχή και οι καταραμένοι παπάδες τους ταξίδευαν κρυφά 3-3 ή 5-5 στις μουσουμανικές πόλεις διάφορων περιχώρων, ξεσηκώνοντας τους ραγιάδες των χωριών και των κομμοπόλεων με διάφορα ψέματα και συκοφαντιές. Για να κρατήσουν κρυφές αυτές τις φαλερές πράξεις τους, χρησιμοποίησαν την απειλή του αφορισμού σύμφωνα με τις τελετές τους». Όσον αφορά τώρα τις εξωτερικές αιτίες αυτής της εξέγεσης, η Οθωμανική διοίκηση αλλά και ο ίδιος ο Σουλτάνος Μαχμούτ, με βάση τα έγγραφα που έχουν παραχθεί κατά την περίοδο της ελληνικής επανάστασης, θεωρούσαν ότι η ανταρσία των οικογένειων είχε υποδαβληστεί από την Ρωσία. Το κλίμα μάλλον της ρωσοφοβίας που επικρατούσε στην Υψηλή Πύλη η Φίστατο αρκετά χρόνια λόγω των αλεπάλληνων ανεπιτυχών για τους Οθωμανούς αποτελεσμάτων των πρόσφατων ρωσοτουρκτικών πονέμων, είναι βέβαια και άλλες ενδείξεις γι' αυτό. Το γεγονός ότι ο Υψηλάτης πέρασε τον Μπρούθο μπιμένος με τη στολή του ρώσου αξιωματικού, η φυγή του Σούτσου στην Μολοδαβία. Όλα αυτά ενίσχυσαν τις υποψίες των Οθωμανών και σε καμία περίπτωση δεν πίστηκαν από τις διαβεβαιώσεις του Τσάρου, ο οποίος είχε αποκηρύξει την επανάσταση και είχε αποτάξει τον Υψηλάτη από τις γραμμές του ρωσικού στρατού. Ενώ ο Σαννίζαντε απέδωσε λανθασμένα βέβαια και μεγάλο ρόλο στο ξέσπασμα της επανάστασης στην επίσκεψη του ρωμαϊκής καταγωγής υψηλόβαθμου οξυμαντούκου της Ρωσίας Καποπίστρια, ο οποίος με πρόσχυμο ότι θέλει να επισκεφτεί την πατρίδα του έβγαλε λόγο και ξαπάτησε τους Ρωμιούς σχετικά με την παροχή βοήθειας από τους Ευρωπαίους ενάντια στους Οθωμανούς. Αμέσως μετά την επανάσταση οι Οθωμανοί έλαβαν κάποια μέτρα για την καταστολή της και την επαναφάρα των Ελλήνων στο καθεστώς του Επικού. Ποια ήταν τα μέτρα αυτά? Ήταν η απομάκνηση και η εκτέλεση φαναριωτών από τα αξιώματα που είχαν, είναι γνωστά πράγματα και από την ελληνική βιβλιογραφία. Ήταν επίσης η κινητοποίηση του στρατιωτικού μηχανισμού με όσα προβλήματα είχε τότε και καθώς επίσης και η κινητοποίηση του μουσουμανικού πληθυσμού με επαναφορ